Техника және өрт қауіпсіздігі бойынша нұсқайлықпен танысу

Дебиторлық кредиторлық  қарыздар есебі

 

Дебиторлық берешек  – сатып алушылардың немесе тапсырыс берушілердің қандай да бір кәсіпорын алдындағы өткізілген тауар үшін ақша төлеу бойынша  міндеттемелері. Ол ағымдағы және ағымдағы болып бөлінеді. Бухгалтерлік есепте саудалық және саудалық емес дебиторлық берешекті бөліп көрсетеді.

Саудалық дебиторлық берешек – негізгі іс-әрекет нәтижесінде өткізілген тауарлар мен көрсетілген қызмет үшін  сатып алушылардың міндеттеме сомасы.

Саудалық емес дебиторлық берешек – іс-әрекеттің басқа түрлері нәтижесінде (мыс: қызметтерге аванстар, шығынды жабуға арналған депозиттер алуға арналған дивидендтер мен % - р және т.б) пайда болады. Дебиторлық берешек 3 топқа бөлінеді:

1) алынуға тиісті шоттар;

2) алынған вексельдер;

3) басқалар.

Алынуға тиісті шоттарға : ақшалай  қаражатқа, тауарға, көрсеткен қызметке,  субъектілердің  ақшалай емес активтеріне  деген тілек – талаптары кіреді. Дебиторлық берешек алынуға тиісті шоттарды төлеу мерзіміне немесе борышты өтеу күніне қарай ағымдық  және ұзақ мерзімді дебиторлық берешек  болып бөленеді. Дебиторлық берешек  саудалық шот фактурамен расталады. Алынған вексельдер бабы ресми борыштық міндеттемелермен расталады. Дебиторлық берешек пайда болатын сипатына қарай қалыпты және аяқталмайтын болып бөлінеді. Субъектінің өндірістік шаруашылық іс-әрекетінің барысында, сондай-ақ есеп айрысудың қолданыста жүрген нысандары  мен пайда болатыны қалыптыға  жатады. Мерзімінде төленбеген дебиторлық берешек аяқталмайтын болып саналады. Ол есеп және қаржы тәртібін бұрмаушылықтар, ұйымдағы және бухгалтерлік есеп жүргізудегі  кемшілктер, тауарлық-материадық қорларды жіберуді бақылаудағы босаңсулар салдарынан пайда болады.

Қарыз капиталының  қозғалысын несиелеу – ол пайыз түрінде қарызға төлем ақы ретінде қайтарылатын капитал. Несиенің объективтік қажеттілігі ең алдымен өнеркәсіп пен сауда капиталының айналымдық заңдылығымен байланысты.

 

Қазақстан Республикасындағы  барлық шаруашылық субъектілердегі  табыстар есептеу тәсілінен айқындайтындықтан  күдікті борыштар бойынша резерв құру қажет. Олар тәуекел қоры болып  табылады және  борыштық өтелмей  қалуынан сақтандырады. Бухгалетрлік баланста дебиторлық берешек күмәнді  борыштар бойынша резервті есептен  шығару үшін көрсетіледі. Салық Кодексіне  сәйкес   күмәнді талаптар Қазақстан  Республикасының заңды тұлғалары  және жеке кәсіпкерлері Қазақстан Республикасында  тұрақты мекеме арқылы іс-әрекет жасайтын заңды тұлғалар тауар өткізу, жұмыс  орындау, қызмет көрсету нәтижесінде  пайда болатын сәттен бастағанда 3 жыл ішінде  қанағаттандыратын  талаптар, Қазақстан Республикасының  заңдарына сәйкес салық төлеуші  дебиторды банкрот деп тануға байланысты қанағаттандыратын талаптар күмәнді деп танылады. Күмәнді  дебиторлық борышты шотта көрсету  қажет салыстыру принципі бойынша  дебиторлық борыштың есепті кезеңді  күмәнді шығындары мойындалуын  талап етеді. Болжанатын дебиторлық борыш  операциялық іс-әрекеттен  болған шығыс күмәнді борыштан шығыстары  ретінде көрсетіледі. Егер күмәнді  дебиторлық борыш күтілмесе, онда крістер  мен алынуға тиісті шоттарға ешқандай түзетулер  талап етілмейді.

 

Кәсіпорынның дебиторлық және кредиторлық қарыздарын басқара  отырып, шикізат пен материалдарды  ұқыпты жұмсауға, өндіріс қалдықтарын  азайтуға, ысырапты жоюға, бәсекеге жарамды  өнімдерін өндіруге (ұлғайтуға), оның сапасын көтеруге, өзіндік құнын  төмендетуге, қоршаған ортаны сақтауға, алдағы кезеңде инвесторларды осы  кәсіпоырнның ісіне толықтай араласуға, жаңа нарықтық қатынастарға ие болуға,  шығындарды, кіріс пен табысты  басқаруға мүмкіндік бар.

Еңбек ақы есебі.

Еңбекақы есептеуде жұмыс уақытын есепке алатын айлық еңбек табелі негізгі құжат болып саналады.Еңбекақы негізгі және қосымша болып бөлінеді. Негізгі еңбекақыға уақытына қарай және өндірілген өнім (атқарылған қызмет) көлеміне қарай, лауазымдық жалақы, сағаттық ставка немесе өндірілген өнімге тікелей төлеу бағаларына орй төленетін жалақы түрлері қосымша еңбекақыға жатады.Еңбек туралы статистикалық есепті дұрыс жасау үшін, еңбеккерлер саны, жұмыс уақытын пайдалану және еңбекақыны есептеу туралы есептерді қатесіз жүргізу керек. Ұйымдағы еңбеккерлердің саны тізімдік және тізімнен тыс болып екіге бөлінеді. Ұйыммен еңбек келісім шартын жасағандар тізімдік санға кіреді. Есепті кезеңде жұмыскерлердің тізімдік көрсеткішінің орташа мөлшері есептеліп шығарылады.Тізімнен тыс қызметкерлердің саны мекемемен азаматтық-құқықтық сипатта келісім шарт жасау арқылы жұмысқа тартылғандардан құралады. Олар үшін бұл мекемедегі жұмыс негізгі немесе тұрақты жұмыс орны болып саналмайды.

Еңбек туралы есепте еңбек  етушілердің саны, оның категориялары (басшылар, қызметкерлер, жұмыскерлер), жұмыс уақытының пайдаланылуы, кадрлар  қозғалысы, есептелген еңбекақы қорының  мөлшері (ЕҚ) және 1 жұмыскердің орташа жалақысы туралы мәліметтер көрініс  табады. Еңбеккерлер санына қатысты  көрсеткіштердің барлығы орташа мөлшерде есептеледі. Орташа мөлшер дегеніміз  – есепті кезеңдегі (ай, тоқсан, жыл) орташа арифметикалық көрсеткіш.

Еңбекақыға қатысты төленетін  салық түрлері: ТАБЫС КӨЗІНЕН  ҰСТАЛАТЫН ЖЕКЕ ТАБЫС САЛЫҒЫ, ӘЛЕУМЕТТІК САЛЫҚ, ЗЕЙНЕТАҚЫ ЖИНАҚТАУ ҚОРЫНА АУДАРЫЛАТЫН  МІНДЕТТІ ЖАРНАЛАР ЖӘНЕ ЕҢБЕККЕРЛЕРДІҢ МІНДЕТТІ ӘЛЕУМЕТТІКИСАҚТАНДЫРУ АУДАРЫМДАРЫ.

Қызмекерлерге төленетін  қысқа мерзімді сыйақылардың баптарына  төмендегілер кіреді:

• Қызметкерлердің еңбекақысы;
• Қызметкерлердің қысқа мерзімге жұмысқа қатыспаған кезінде төленетін төлемдер (жыл сайынғы еңбек демалысы, әлеуметтік демалыстар, еңбекақысы сақталатын басқа демалыстар);
• Қызметкерлер арнайы қызмет түрін атқарған кезеңде төленетін сыйақылар;
• Ақшалай емес сыйақы түрлері (медициналық қызмет, тұрғын үймен, автокөлікпен қамтамасыз ету, бүгінгі күні атқарған қызметі үшін ақысыз тауарлар беру);
• Ақшалай емес сыйақы түрлері (медициналық қызмет, тұрғын үймен, автокөлікпен қамтамасыз ету, бүгінгі күні атқарған қызметі үшін ақысыз тауарлар беру);

Еңбекақы негізгі және қосымша болып екіге бөлінеді.

Негізгі еңбекақыға төмендегі  тәсілдермен есептелген жалақы жатады:

• Тариф және бекітілген жалақы бойынша нақты атқарған жұмыс күндеріне сәкес есептеу;
• Дайындалған өнім көлеміне, атқарылған қызмет пен жұмыс түрлеріне қарай арнайы бағалау арқылы есептеу;

 

Қосымша еңбекақыға төмендегілер жатқызылады:

 

• Ақылы демалыс (жылдық, оқулық);
• Мемлекеттік және қоғамдық міндеттерді орындаған кездегі төлемдер;
• Өндірістен қол үзіп оқу кезінде төленетін төлемдер;
• Тұрақты жұмыс жол үстінде немесе жолшыбай сипатта болған жағдайда төленетін төлемдер;
• Жұмысқа жарамсыздық парақтары бойынша төленетін төлемдер;
• Әртүрлі сыйақылар;
• Заңды жұмыс уақытынан тыс жұмыс істегені үшін төленетін қосымша жалақы;
• Түнгі мезгілде жұмыс істегені үшін төленетін қосымша ақы;
• Демалыс және мереке күндері жұмыс істегені үшін төленетін қосымша ақы;
• Пайдаланылмаған еңбек демалысы үшін төленетін өтемақы;
• Жұмысшылар санын қысқартып немесе мекеменің (өндірістің) жойылуына байланысты жұмыстан босатылған кезде төленетін төлемақы мен өтемақы;
• Жұмыссыз тұрған кездегі төлемақы;
• Еңбекақыға қоса есептелетін аудандық коэффициент және басқа да қосымша еңбекақылар.

   Негізгі және қосымша жалақылар жалақы қорын құрайды. Жалақы қорының құрамына жалақының барлық түрлері, әртүрлі сыйақылар, үстемелер, қосымша ақылар, заңға сәйкес қызметкердің жұмыс жасамаған уақытына есептелген ақша сомаларын қоса алғанда, ақшалай немесе натуралды нысанда есептелген жеке әлеуметтік жеңілдіктер қосылады.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Меншікті капитал  есебі

 

Қазақстан Республикасының  заңына сәйкес кәсіпорындар өзінің құрылуы  барысында, яғни шаруашылық қызметпен  айналысу үшін белгілі бір мөлшерде мүліктерге ие болуы тиіс. Осы жоғарыда аталған мүліктердің ақшалай  өлшемге айналдырылғандағы жиынтығы ұйымның меншікті капиталы болып  саналады. Кәсіпорын алғаш құрылған кезде оның капиталы Қазақстан Республикасы заңында қаралған мөлшерден кем  болмауы тиіс және де ол сол ұйымның  құрылтайшыларының, акционерлерінің  ақшалай, заттай және басқадай түрде  қоғамға қосқан үлестерінен құралады. Бұл сома, яғни кәсіпорынның капиталы осы ұйымның қызметі барысында  тапқан таза табысы және басқа да көздерден, тегін түскен мүліктер мен ақшалай  қаржылар есебінен өсіп отырады.

 Жалпы кәсіпорынның  есебін жүргізу барысында жұмыс  істеп тұрған, қызмет атқарушы, яғни  қолданыстағы капиталы және оның  құрамы мен құрлымы бухгалтерлік  баланстың активінде көрсетілсе, ол капиталдың қаржыландыру көздері  баланстың пассивінде көрсетіледі. 

 Кәсіпорын мүлкінің  құрамы.

 Ұйымның барлық мүлігі  қысқа мерзімді активтер және  ұзақ мерзімді активтер болып  екіге бөлінеді.

 Ұзақ мерзімді активтер  негізгі құралдардан, метериалдық  емес активтерден, ұзақ мерзімді  қаржылық инвестициялардан, басқа  да ұзақ мерзімді активтерден  құралады. Жалпы ұзақ мерзімді  активтер шаруашылық субъектінің  материалдық-техникалық базасын  жасауға және дамытуға арналады.

 Ал, қысқа мерзімді  активтер кәсіпорынның қызмет  атқаруы барысында пайда табуға  негізделеді. Соған сәйкес олардың  қатарына ақша қаражаттары, қысқа  мерзімді қаржылық инвестициялар,  қорлар, қысқа мерзімді дебиторлық  берешектер және басқа да қысқа  мерзімді активтер жатады.

 Кәсіпорын мүліктерінің (капиталының) құрылу көздері. 

 Кәсіпорын мүлкі оның  негізгі құралдары мен қысқа  мерзімді қаржыларының құнынан  құралады. Ұйымның меншікті капиталының  көздері болып мыналар саналады:

- жарғылық капитал; 

- резервтік капитал; 

- бөлінбеген кіріс. 

 Кәсіпорындар өздерінің  қызмет атқаруы барысында меншікті  қаржыларының басқа қарыз қаражаттарын  да пайдаланады. Ал олардың  қатарына қысқа және ұзақ мерзімді  несиелер, қарыздар, алынған аванстар  және басқа да кредиторлық  қарыздар жатады.

 Жарғылық қор меншік  иесінің (кәсіпорынның) жарғысында  қаралған қызметтерін қамтамасыз  ету үшін инвестициялық қаржылардың  сомасы болып табылады.

 Меншік иесінің тиісті  құқығымен жауапкершілігіне қарай  ұйымның жарғылық қоры мынадай  түрлерге бөлінеді.

 Кәсіпорындардың (толық  серіктестік, коммандиттік серіктестік,  жауапкершілігі шектеулі серіктестік,  қосымша жауапкершілігі бар серіктестік,  акционерлік қоғам) жарғылық капиталы.

 Өндірістік кооператив  мүшелерінің мүлік жарналары  (үлестері).

 Жарғылық қор мөлшері  ұйымның жарғысында және басқа  да құрылтайшылық құжаттарында  белгіленген, үкіметтің атқарушы  органдарында тіркелуі керек.  Оның мөлшері құрылтайшылық құжаттарға  тиісті өзгерістер енгізілгеннен  кейін ғана өзгеруі мүмкін.

 Барлық ұйымдардың  меншікті капиталына екі қасиет  тән. Біріншіден, ол материалдық-құндылық  құрылым иеленбегендіктен сезілмейді  және ол әрқашанда активтің  көзі рөлінде қатысады. Екіншіден,  меншікті капитал ақшалай түрден  заттық түрге ауыса алатын  немесе керісінше жағдайда өзінің  нысанын өзгертетін «меншікті  құралдар» түсінігіне синоним  деп қарастыруға болмайды.

 Меншікті капиталдың  қаржылық есебінің негізгі мақсаты  ресурстарды дұрыс қолдану мен  сақтауда бақылаудың болуы. Бұл  мақсатқа жету үшін қаржылық  есеп мыналарды бақылауға қамтамасыз  етуі тиіс:

 • жарғылық капиталға  қатысушылардың үлестерін уақытында  және толық қабылдап алу; 

 • мерзімінде, толық  және дәл көрсетілген жарғылық  капиталдың немесе оның әр  түрлерінің жалпы сомаларының  өсуі немесе кемуі жайлы өзгерістерді  айқындап отыру; 

 • меншіктік акцияларды  сатудан (эмиссиялық кіріс) түскен  табыстарды алу; 

 • инфляцияға байланысты  негізгі құралдарды, инвестицияларды  және басқа да активтерді қайта  бағалаудан кейін капиталдың  сомасын уақытында және дәл  анықтау; 

 • резервтік капиталдың  уақытында және дұрыс құрылуы  мен оны дұрыс қолдану; 

 • алдыңғы есеп  беру жылы мен есеп беру  жылында пайда болған бөлінбеген  кіріс (жабылмаған залал) сомаларын  дұрыс анықтау және көрсету. 

 Меншікті капитал есебіне  Халықаралық қаржылық есеп стандартының  бухгалтерлік есеп шоттарының  жұмыс жоспарына сәйкес V бөлім  арналған.

 «Капитал және резервтер»  бөлімінің шоттары капитал мен  резервтерді есепке алуға арналған. Капитал- бұл ұйымның активтерінде  оның барлық міндеттемелерін  шегергеннен кейін қалған үлес.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Несиелер мен бюджеттен тыс төлемдер есебі

 

Мекеме бизнесінің дамуына  қажетті әртүрлі мақсаттарға  қажетті қосымша ақша қаражаттарын тарту үшін займ алу тәсілін қолданады. Займдық қаржыларды тартудың кең  дамыған жолы банкіден займ (несие) алу болып табылады.

Бакіден займ алу үшін ұйым төмендегі құжаттарды ұсынуға міндетті:

• Займ алушы қол қойған өтініш, онда несиенің қандай мақсатқа пайдаланылатыны және баланстық құны көрсетілген кепілге қойылатын мүліктердің тізімі көрсетіледі;
• Уәкітетті органның несие алу туралы шещімі;
• Заңды тұлғаның займ алуды қамтамасыз етуге қатысты міндеттерін орындау үшін мүліктерін кепілге қою тураы уәкілетті органның шешімі;
• Займ алуға негіз болатын бизнес-жоспар немесе техникалық-экономикалық негіздеме;
• Өтініш беру қарсаңындағы соңғы есептік мерзімнің қаржылық есептілігі және займ алушының соңғы жылғы қаржылық есептілігі, оған салық декларациясының көшірмесі қоса тіркеледі;
• Несиені пайдалану мақсатын растайтын құжаттар;
• Займ алушының салық төлеуші есебінде тіркелгені туралы құжатты және ссудалық қарызы мен салық бойынша берешектерінің жоқтығын қуаттайтын қызмет көрсетуші банктің анықтамасы;
• Банктің ойынша займ алушының қаржылық тұрақтылығын ашып көрсететін және растай алатын басқа да құжаттар мен ақпараттар.