Консолидалынған (консолидацияланған) қаржылық есеп беруді жасау

• бірінші кезекте еншілес заңды тұлғаны алысымен, алдымен, негізгі заңды тұлғаның өзіне қатысты таза активінің үлесі анықталады (кәсіпорынның активінен оның міндеттемесі алынып тасталынады);
• содан соң түзетулер жасалынады:

       “Жол-Өткен” ААҚ инвестициясының байланысты инвестициясының баланстық құны жойылады және меншік капиталындағы  сомасы, яғни 1750 мың теңге сомасы (“Инвестиция”, “Жарлық капиталы”, “Таратылмаған”, “Табыс” баптары бойынша түзетулер жасалады).

       “Шу”  инвестициясына байланысты алынған  құны таза актив құнынан асып түскендіктен, консулидацияланған кезде “оң іскерлік фирмасы (гудвилл)” деген түсінік  пайда болады.

       Түзетілген: негізгі заңды тұлғаның инвестициясының құны 810 мың теңге сомасына (“Инвестиция” бабы) бағаланған, ал негізгі заңды тұлғаның еншілес кәсіпорындағы үлесі 520 мың теңгеге бағаланған (500 мың теңге-“Жарлық капиталы”+20 мың теңге “Таратылмаған табыс”), алынған құны оның таза табысынан 290 мың теңгеге асып түскен. (290 мың теңге (810-520)-“Гудвилл” бабы).

 

       

       Негізгі және еншілес заңды  тұлғаның балансы                             1-кесте

 

 

       

       “Торетоган” инвестициясына байланысты алынған  құны таза актив құнынан аз болғандықтан, консолидацияланған кезде “теріс іскерлік фирмасы (бэдвилл)” деген түсінік пайда болған.

       Түзетілген: негізгі заңды тұлғаның инвестициясынң құны 635 мың теңге сомасына (“Инвестиция” бабы) бағаланған, ал негізгі заңды  тұлғаның еншілес кәсіпорындағы  үлесі 750 мың теңгеге бағаланған (600 мың теңге-“Жарлық капиталы”+150 мың теңге “Тартылмаған табыс”), ал таза активтің құны 115 мың теңгеге алынған құнынан асып түскен (115 мың теңге(750-635))- “Теріс гудвилл(бэдвилл)” бабы). 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

       1 кесте

       Консолидациаланған  балансты жасау үшін әзірленген кестесі

       *Инвестиция  – 3193 мың теңге (1750+635+810);

       Гудвилл – 290 мың теңге;

       Жарлық  капиталы – 2100 мың теңге (1000+500+600);

       Таратылмаған  табыс (зиян) – 920 мың теңге (750+150+20);

       Теріс гудвилл (бэдвилл) – 115 мың теңге

       Негізгі заңды тұлға 100% акцияны иеленген жағдайда, еншілес кәсіпорын өзінің акционерінің мүддесін ескеруі қажет, өйткені олардың меншігінде 50% акция қалуы мүмкін. Акциянерлердің бұл мүддесі азшылық мүддесі болып санлады және оларға тиесілі таза активтің және таза табыстың (зиянның) сомасы консолидацияланған қаржылық есеп беруде көрініс табу тиіс.

       Таза  табыстағы (зияндағы) азшылықтың үлесі  есепті кезеңдегі еншілес тұлғаның алған таза табысынан анықталады және оның деңгейі есеп беруде көрсетілгенмен, ол негізгі заңды тұлғаның меншігі  болып саналамайды, сондықтан ол консолидацияланған қаржылық есеп беруде жеке бап болып көрсетіледі. Таза активтегі азшылықтың үлесі консолидацияланған қаржылық есеп берудің жасаған күніндегі меншік капиталындағы еншілес заңды тұғаның сомасынан анықталады. Азшылықтың таза активі бойынша үлесі консолидацияланған баланста жеке көрсетеді. Яғни міндеттемеден бөлек, меншік капиталының құрамында “Азшылық үлесі” деген жеке ашылған бап көрсетіледі және ол негізгі заңды тұлғаның меншігі болып саналмайды.

       Мысалы. “Шолақ-Қорған” ААҚ негізгі заңды  тұлға болып тұра, “Теріскей-бет” ЖШС 70% қатыстық үлесін сатып алған. Сатып алынған таза активтің құны 2450 мың теңге құраған. Есепті жылдың соңында еншілес заңды тұлғаның таратылмаған табысы 650 мың теңге құраған. Консолидацияланған бухгалтерлік балансты дайындау кезінде бірінші кезекте еншілес заңды тұлғаның таза активіндегі азшылықтың үлесін анықтау керек.  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

       Негізгі және еншілес заңды  тұлғалардың балансы

       Әзірлеу кестесін жасаған кезде келесі түзетулер  жасалады:

• негізгі заңды тұлғалар жұмсаған инвестиция деңгейін 2450 мың теңге сомасын және еншілес заңды тұлғаның жарлық капиталын 3500 мың теңге сомасына азайту керек, ал оған керісінше, азшылықтың үлесін 1050 мың теңгеге көбейту керек (3500х30%);
• негізгі компанияға жатпайтын таратылмаған табыс деңгейі 195 мың теңге азайту керек (650х30%) және азшылықтың үлкен 195 мың теңгеге көбейту керек.

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

       Консолидацияланған  балансты жасау үшін әзірленген кестесі

       Консолидацияланған  есеп беруді жасаған кезде дибиторлық және кредиторлық шарттары бойынша  қарыздың негізгі және еншілес заңды тұлғаларға қатысты тек сыртқы қарыздары ғана көрсетіледі, ал олардың ішкі қарызы бір-біріне жатқызылады.

       Алынғандардың және сатып алынғандардың көлемі шынайы көрсету мақсатында қаржылық-шаруашылық ықзметтің нәтижесі туралы консолидацияланған есеп беруде, негізгі және еншілес тұлғалардың арасында жүзеге асатын операциялар шегеріліп тасталынады. Мұндай ішкі топталған операцияларға мыналар жатады: тауар мен қызметті сату және сатып алу; материалдық емес активтермен негізгі құралдарды сату және сатып алу; қарыз беру және қарызды алу және т.б.

       Қаржылық-шаруашылық қызметтің нәтижесі туралы есеп беру консолидациясы келесі түрде жүргізіледі: негізгі және еншілес заңды тұлғалардың  арасындағы өнімнің (тауардың, қызметтің  жұмыстың) өзара айналымы, дивидендті, пайызы шегеріліп тасталады.

       Мысал. “Қаратау” ААҚ негізгі заңды  тұлғасы мен оның еншілес заңды  тұлғалар “Энгельс” ЖШС (“Қаратау”  ААҚ қатысу үлесі 70%) және “Ынтымақ” ЖШС (“Қаратау” ААҚ қатысу үлесі 80%) арасында ағымдағы жылдың барысында мынадай операциялар болады:

1. еншілес заңды тұлғаны құруға негізгі заңды тұлға келесі деңгейде инвестиция салған болатын: “Энгельс” ЖШС – 2100 мың теңге, “Ынтымақ” – 1600 мың теңге. Оларды тіркеген кезде олардың жарлық капиталының деңгейі мынаны құрады: “Энгельс” ЖШС – 3000 мың теңге, “Ынтымақ” –2000 мың теңге;
2. “Энгельс” ЖШС-не негізгі заңды тұлға жалға берілген мүліктері бойынша тұрғын-үй қызметі үшін 1035 мың тенге сомасына шот ұсынған;
3. “Энгельс” ЖШС тігі негізгі заңды тұлғаға алған несиесі үшін 900 мың теңге марапаттау соммасын төлеген;
4. негізгі заңды тұлға “Ынтымақ” ЖШС-не 1000 мың теңге сомасына тауар сатқан, ол сатылған тауардың 60% үшінші жаққа (тұлғаға), яғни консолидацияға кірмейтін топқа қайта сатылған; “Ынтымақ” ЖШС сатылған тауардың өзіндік құны 550 мың теңге құрған.
5. негізгі заңды тұлға “Ынтымақ” ЖШС-не 800 мың теңге деңгейінде 18 айға тегін қарыз берген (ҚР Азаматтық Кодексінің N 715 бабына сәйкес).

         Консолидацияланған есеп беруді  жасау барысында жұмыс кестесін  дайындаған кезде (2а, 3б, 3в) келесі  түзету жобаларын жасау керек: