Фирманың айналым активтері мен қысқа мерзімді міндеттемелерін басқару

     ҚОРЫТЫНДЫ 

     Айналым активтері мен қысқа мерзімді міндеттемелерді басқару – бұл  фирманың олардағы жоспарлы қажеттілігінің механизмін анықтау болып табылады. Яғни, қызметті ұлғайту үшін немесе оның қызметін әрі қарай ұстап  тұру үшін шығындар жұмсау болып саналады. Қазақстан Республикасындағы «Институт Градтранспроект» ЖШС мысал ретінде ала отырып, фирманың айналым активтері мен қысқа мерзімді міндеттемелерін басқару бойынша теоретикалық және әдістемелік, басқаруды тиімді қолданудың ұйымдық-экономикалық, технологиялық мәселелері жиынтығының жан-жақты талдауы, бұл мәселелерді шешудің негізгі жолдарын айқындауға мүмкіндік береді.

     Жүргізілген талдау барысында келесідей қорытындылар мен нәтижелер айқындалады:

     1. Кез келген шаруашылық жүргізуші  субъект өзінің меншікті қаражатын максималды түрде қолдануға тырысады, ал фирманың ағымдағы активтердің айналымдығын жылдамдату олардың қажеттілігін төмендетеді, яғни айналым қаражаттарының жартысын босатуға мүмкіндік береді. Фирманың айналым активтерін мен қысқа мерзімді міндеттемелерін басқаруының мақсаттылығы, фирманың ұзақ мерзімді өндірістік қызметін және қаржылық қызметінің тиімділігін қамтамасыз ету үшін айналым капиталының құрылымын және құрамын, олардың қаржыландыруының көздерінің және ара қатынасын анықтау болып табылады.

     2. Қойылған мақсатты бағыт, өзіне  стратегиялық сипатты кіріктіреді.  Ол бойынша ағымдағы қызметті  оңтайлы түрде сақтап тұру үшін, фирманың айналым капиталын керекті көлемде ұстап тұру болып табылады. Осы жерде фирманың қаржы-шаруашылық сипатының ұстанымы (позициясы) оның өтімділігі, яғни қысқа мерзімді міндеттемелерді уақытында және мерзімінде жабу мүмкіндігі. Кез келген фирма немесе шаруашылық жүргізуші субъект үшін өтімділіктің қажетті деңгейін ұстап тұру, оның шаруашылық деңгейінің тұрақтылығын көрсетеді. Өтімділікті жоғалту фирма үшін қосымша шығындардың пайда болуымен қатар, сонымен бірге өндірістік процестің жиі тоқталуына алып келу мүмкін.

     3. Айналым активтері мен қысқа  мерзімді міндеттемелерді басқару  нәтижесінде фирма ақша қаражаттарын сырттан тарту қажеттілігін төмендетеді, яғни өзінің өтімділігін көтеруге мүмкіндік алады. Яғни, осы жерде айналым активтері мен қысқа мерзімді міндеттемелерді басқару капиталмен қанағаттануының бір жолы деп айтуға болады. Осымен байланысты айналым активтері мен қысқа мерзімді міндеттемелерді басқаруының тиімділігімен қиындықтар пайда болады.

     4. Қаржылық қиындықтар жағдайында  және фирманың айналым қаражаттарындағы  жеткіліксіздік байқалғанда, фирма  өзінің қысқа мерзімді міндеттемелерін  ұзақ мерзімді міндеттемелерге айналдыруға мүмкіндік бар, яғни, ағымдағы активтерін жабу керектіктен уақытты ұзартуға мүмкіндік береді. ХҚЕС-ы, қарызгер фирма өзінің есептілігінде қысқа мерзімді міндеттемелерді ұзақ мерзімді міндеттемелер ретінде көрсете алады, егер есептілікті құрастырғанға дейін фирма қарыз берушімен өзінің қарызын болашақ 2-3 кезеңге дейін ұзартуға немесе өзінің қарызын үшінші тұлғаға жүктейтіндігін алдын ала хабарлаған болса. Бұндай келісімдер заңды түрде күші болады және құжаттармен рәсімделу керек. Сонымен қатар, жоғарыдағы құжаттарда тараптар келісімді бұзбауға тиісті.

     5. Айналым активтері мен қысқа  мерзімді міндеттемелерді басқарудағы  басты қиындық – олардың есептеу  жүйесін жетілдіру болып табылады. Есептілікті жылдамдату үшін, біріншіден, барлық қарызгерлердің реестірін жасау керек, ол өзіне айналым өндіріс нормалары мен айналым қорларының керекті минималды көлемінің құруының және қолдануының мәліметтерін кіріктіреді. Себебі, олар фирманың өндірістік бағдарламасы мен есептіліктің уақытында орындалуын қамтамасыз етеді. Сондықтан да өзіне материалдық және ақшалай активтерді кіріктіретін айналым активтері, оларды ұйымдастыру және тиімді қолданудан өндірістік-материалдық үдеріс пен қаржылық тұрақтылық шешіледі.

     6. Айналым қаражаттарының өзіндік  ерекшелігі – шаруашылық қызметтің дұрыс жұмыс істеуі кезінде айналым қаражаттары шығындалмайды, олар фирманың әр түрлі ағымдағы шығындар түрлеріне авансталады, ал әрбір айналымның соңында бастапқы көлеміне қайтып келеді. Ақша қаражаттарының айналым жасау уақыт кезеңі фирманың өндірістік-коммерциялық мерзімін көрсетеді, яғни бұл кезеңге шикізат пен материалдарға кеткен ақшалардан бастап, дайын өнімді сатудан келген табыстар кіреді.

     7. Фирманың қаржылық жағдайы тікелей  түрде активтерде салынған ақша  қаражаттары қаншалықты тез нақты ақшаларға айналуымен байланысты болады. Төлемсіздіктің көбеюі фирманың қызмет ету тұрақтылығын бұзады, яғни шикізат сатып алуын, еңбекті төлеуді және түсімнің негізінде жасалатын басқа шығындарды, сонымен қатар, дебиторлық қарыздың ұлғаюына алып келеді. Ақша қаражаттарын өндірістік босалқы қорларға, аяқталмаған өндірістерге, дайын өнімдерге және т.б. көп аудару ресурстардың «өліміне» және айналым активтерінің  қолдану тиімділігінің төмендеуіне алып келеді.

     8. Айналым активтері мен қысқа  мерзімді міндеттемелерді басқаруды, олардың әрбіреуінің саясатын таңдау керек. Яғни, саясаттарының таңдалуы, біріншіден, фирманың экономикалық және қаржылық бағыттарының, екіншіден, фирманың жалпы стратегиясы мен тактикасына сай болу керек. Ал ең бастысы екі көрсеткіштің таңдалған саясаты бір саясатқа ұштасу керек.

     9. Ағымдағы міндеттемелерге қысқа  мерзімді кредиторлық қарыздар  жатады, ең бастысы банктік ссудалар  мен басқа фирмалардың төленбеген  шоттары. Нарық экономика жағдайында  ссудалардың негізгі көздері  болып коммерциялық банктер саналады. Әдетте, банктер өздері беретін несиелерге қарыз алушылардан несиені қамтамасыз ететін тауарлық-материалдық құндылықтар талап етеді. Осы мәселеде альтернативті шешім ретінде, қарыз берушіге несиені қамтамасыз етілуі ретінде қарыз алуышының дебиторлық қарыздарын қойып, оны кейін алуға рұқсат беру. Сонымен, егер кейбір фирмалар несиенің қамтамасыз етілуін өздерінің ағымдағы активтері негізінде жүргізе алатын болса, ал екіншілері – оны жартылай сату негізінде жүзеге асырады.

     10. Қазақстан Республикасындағы «Институт Градтранспроект» ЖШС фирмасының айналым активтері мен қысқа мерзімді міндеттемелерін қарастыра отырып, біз фирмалардың өндірістік және қаржылық циклына келесідей факторлар әсер ететінің анықтадық:

    - фирманың спецификасы;

    - жабдықтаушылардың фирманы несиелендіру кезеңділігі;

     Экономикалық  талдаулардың әдістерін қолдану басқарушылық шешімдерді қабылдау үшін керекті мәліметтер береді. Келесідей көрсеткіштер талдауларды жүргізуге көмектеседі және айналым қаражаттарының қолдану тиімділігін анықтайды:

• ағымдағы активтердің көлемі мен меншікті айналым қаражаттары;
• айналым қаражаттарының құрылымы;
• айналым қаражаттарының белгілі элементтерінің айналымдылығы;
• ағымдағы активтердің өтімділігі;
• қаржылық циклдың ұзақтығы.

     Осылайша, айналым активтері мен қысқа  мерзімді міндеттемелерді басқару  кез келген фирманың күнделікті жұмыстарының бірі болып саналады және оларға ұқыпсыз көз қарау фирманың құлдырауына алып келу мүмкін. Келтірілген оңтайландыру шараларын қабылдамас бұрын фирма тексерілген және қазіргі Қазақстан Республикасының экономикасына сай келетін белгілі бір саясатты немесе стратегияны таңдау керек. Себебі, кез келген саясатты таңдау немесе нақты экономикалық сыртқы және ішкі факторларды ескермеу, фирманың тұрақтылығын бұзу мүмкін. Сондықтан да диплом жұмысында Қазақстан Республикасындағы «Институт Градтранспроект» ЖШС мысал ретінде ала отырып, көптеген фирмалардың мәселелері мен даму перспективаларына көңіл бөлінді. Ал олардың басқарылуын дамыту үшін оңтайландыру шаралары мен бағыттары қарастырылған. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

     ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 

1. Көпешова  Б., Корпорациялар қаржысы: Оқу құралы – Алматы: Қазақ университеті, 2010., 64 бет.
2. Кадерова Н.Н., Корпоративтік қаржы: Оқу құралы – Алматы: Экономика баспасы, 2008., 86 бет.
3. Поляк Г.Б. Финансовый менеджмент. Учебник для вузов, Москва: Прима, 2003., 527 бет.
4. Карлин Томас Р. Анализ финансовой отчетности (на основе GAAP).-Москва, 2004., 416 бет.
5. Снитко Л.Т., Красная Е.Н. Управление оборотным капиталом организаций, Москва: РДЛ, 2002, 216 бет.
6. Халықаралық қаржылық есеп стандарты (IFRS) 7 «Қаржылық құралдар: мәліметтерді ашу»
7. Халықаралық қаржылық есеп стандарты (IAS) 27 «Консолидацияланған және жеке қаржылық есеп »
8. Халықаралық қаржылық есеп стандарты (IAS) 1 «Қаржылық есептілікті түсіндіру»
9. ТОО «Институт Градтранспроект», международные стандарты финансовой отчетности, Консолидированная финансовая отчетность и отчет независимого аудитора, 31 декабря 2008 года, 31 декабря 2009 года, 31 декабря 2010 года.
10. Дюсембаев К.Ш. Аудит и анализ финансовой отчетности.-Алматы, 2005., 512 бет.
11. Жуйриков К.К., Раимов С.Р., Корпоративные финансы. Алматинская академия экономики и статистики, 2004., 512 бет.
12. Өсербайұлы С., Корпоративтік қаржы: Оқу құралы-Алматы: Қазақ университеті, 2005., 108 бет.
13. Қошқарбаев К.У., Финансовые ресурсы корпораций: теория, практика и менеджмент, ТОО «Издательство LEM», Алматы, 2004., 182 бет.
14. Кадерова Н.Н., Корпоративные финансы: Учебное пособие – Алматы.: Экономика, 2008., 376 бет.
15. Купешова Б.К., Корпоративные финансы, Алматы-Қазақ университеті, 2008., 78 бет.
16. Карлин Томас Р. Анализ финансовой отчетности (на основе GAAP).-Москва, 1998., 416 бет.
17. Ковалев В.В. Управление финансами.-Москва, 2006., 352 бет.
18. Колас Бернар. Управление финансовой деятельностью предприятия.-Москва, 2005., 420 бет.
19. Моляков Д.С. Финансы предприятий и отраслей народного хозяйства.-Москва, 2002., 200 бет.
20. Савицкая Г.В. Анализ хозяйственной деятельности: Учеб. пособие.-4-ое., испр. и доп.-Москва.:ИФРА-Москва, 2007., 288 бет.
21. Стоянова Е.С. Финансовый менеджмент.-Москва, 2005., 208 бет.