Қаржылық саясат

        Қаржы  саясатын мінездеме бере отырып, с.с. қаржылық басқару өнерін, тағы айта кету керек, қайта  өңдеудің негізгі мақсаты болып  қаржылық жүйені әсерлі құру, ұйымның тактикалық және стратегиялық  тапсырма қызметінің тапсырмасына  бағытталған.               

       Қайта  өңдеудің қаржылық саясатының  негізгі бағытына жататындар:

-          экономикалық анализдің қызмет жағдайы;

-          есептілік, кредиттілік, девиденттік, амортизациялық және басқа саясатты таңдауға негізделген;

-          айналым заттарын, ұстанымдарды, кредиттік және дебиттік қарыздарды дұрыс басқару;

-          басқалары.

       Сыртқы факторлардың  әсер етуіне ерекше ерекше  көңіл бөлу қажет (инфляция, жұмыссыздық,  аймақтағы сатып алу қабілеттілігі,  несиелік қойылымдар, периодтық  талаптар, саясаттық жүйе ғылымның  және техниканың дамуы және  т.б.. Бұл негізде қабылданған  бизнес-жоспар,кәсіпорынның қаржылық-экономикалық  жағдайында анализ есебімен құрылған, қаржылық ресурстарды басқару  кезінде өңделеді және шешім  қабылданады. Қаржылық жоспарлау  кіріс пен шығыстың болжамымен  жүргізілуі тиіс, олар сату көлеміне, материалдар санына, еңбек және  басқа ресурстардың сай келуіне  сүйенеді. Қорытынды есепте бұл  шығындар қаржылық бірқалыптылығына, тинвестициялық тартуда, кәсіпорынның  төлеу қабілеттілігіне және тұрақтылығына  әсер етеді. Қаржылық саясат  мынадай негізгі циклдарды енгізетін  жоспарлауды анықтайды:

-       Кәсіпорынның жоғарғы басшылары қатысатын құқықтық жоспарлау циклі;

-       Операциялық цикл аумағында, басқарушылардың нақты жоспарларға сапалы стратегиялық мақсат құрастырады;

-        Операциялық жоспарларға әсерін тигізетін бюджеттеу циклі.      

 Қаржы саясаты нақты шаруашылық өмірде қаржы механизмі арқылы іске асырылады, ол қаржыны ұйымдастыру, жоспарлау және басқару түрлерінің , нысандарының және әдістерінің жүйесі болып табылады. Қаржы механизмі арқылы шаруашылық жүргізудің түрлі деңгейлерінде және қызмет сфераларында экономикалық және әлеуметтік дамудың мемлекеттік бағдарламаларын орындау үшін мақсатты ақша қорлары мен ақша қорланымдарын қалыптастыру және пайдалану жөніндегі қаржы қатынастары басқарылады.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                         

Осылайша қаржы саясаты эконоикада маңызды рөл атқарады. Қаржылық дағдарыс кезінде немесе басқада жағдайларда  мемлекеттің экономикасын әртараптандырыуда  оны жаңартуда, қалыптастыруда өз септігін тигізеді деп есептеимін. Өйткені  мемлекеттің қаржы саясатының мазмұны  экономикалық заңдардың іс-әрекетін ескере отырып және қоғамның даму міндеттеріне сәйкес қаржыны жоспарлы ұйымдастыру  болып табылады. Қоғамдық дамудың  әр бір кезеңінде қаржы саясатының өзіне тән белгілері болады. Ол экономиканынң жай-күйін, қоғамның материялдық және мәдени өмірінің толғағы  жеткен қажеттіліктерін және басқа  факторларды ескере отырып, түрлі  міндеттерді шешеді.    

        

 

 

III.  Қаржылық саясаттың мақсаты мен міндеті.

 

       Елдегі жүргізіліп жатқан реформаларға сәйкес мемлекеттің қаржы саясаты мен қаржы жүйесінің қызметі нарық жағдайында қажетті қаржы ресурстарын жұмылдыруға, оларды бюджетке толық және дер кезінде түсіріп отыруға, әлеуметтік-экономикалық дамудың мемлекеттік бағдарламаларында қаралған шараларды үздіксіз қаржыландыруға және материал, еңбек және ақша ресурстарын мақсатты әрі ұтымды пайдалануға бақылауды күшейтуге бағытталған. Бұл мақсаттар Қазақстан Республикасының әлеуметтік және экономикалық дамуының, қоғамдық өмірдің барлық салаларын қайта құрудың стратегиясын қаржымен қамтамасыз ету қажеттілігінен туындайды.

       Қаржы  саясатының мақсаты – қоғам  дамуының аса маңызды қажеттіліктерін  қанағаттандыруға қажетті қаржы  ресурстарын толық жұмылдыру.  Осыған байланысты қаржы саясаты  кәсіпкерлік қызметті жандандыра  түсуге қолайлы жағдайлар жасауға  шақырады. Мемлекет пайдасын кәсіп  орындардың табысын алудың ұтымды  нысандарын, сондай-ақ қаржы ресурстарын  қалыптастыруға халықтың қатысу  үлесін анықтауға көп көңіл  бөлінеді. Қоғамдық өндіріс салалары  арасында қаржы ресурстарын бөлу  жолымен оларды пайдаланудың  тиімділігін арттыруға, сондай-ақ  оларды экономикалық және әлеуметтік дамудың басты бағыттарына шоғырландыруға үлкен маңыз беріледі.

      Таяудағы  мақсат ретінде – мемлекеттік  бюджет теңгерімділігіне жету  және экономиканы тұрақтандырудың  негізінде ұлттық шаруашылықтың  қаржы жағдайын сауықтыру проблемасын шешу.

       Мемлекеттің  өз қызметтері мен міндеттерін  жүзеге асыруы үшін қаржыны  ұйымдастыру және пайдалану жөніндегі  шараларының жиынтығы қаржылық саясат болып табылады. Қаржы қорларын жұмылды¬ру нысандары мен әдістері жүйесінде, оларды халықтың әлеум. топтары, қызмет сала¬лары арасында бөлуде, қаржы зандарында, шығыс пен кіріс құрылымында көрініс табады. Қаржы саясатына мемл. бюджет қызмет көрсетеді және ол экон. саясаттың құрамдас бөлігі болып табылады, сондықтан ел экономикасы өркендеуінің басым бағыттарына байланысты түрде де, өнеркәсіптегі, энергетикадағы, құрылыстағы және құрылым құрайтын мәні бар басқа да салалардағы, сондай-ақ, ауыл шаруашылғындағы мемлекеттік сектордың дамуын айқындайтын жалпы ұлттық мүдделерді басшылыққa ала отырып та қалыптастырады. Қаржы саясаты іргелі ғылымды, білім беру мен өнерді, денсаулық сақтау ісін, спортты дамытуға, ұлттық қорғанысты қолдау мен дамытуға, мемл. борышқа, халықаралық қызметке, сондай -ақ, құқық қорғау қызметіне қызмет көрсетуге, мемлекеттің ішкі қауіпсіздігін қамтамасыз етуге бағыт-талған. Қаржы саясатының аясында елдегі әлеуметтік-экономикалық жағдайға ықпал ететін әлеум. саясаттағы басым бағыттар қарастырылады. Қаржы саясатының нысаналы мақсатқа бағытталуы мемл. бюджеттің құралу көздерін айқындайды. Тікелей және жанама салықтар, кеден баждары, бюджеттен тыс мемлекеттік қорларға жарналар сияқты дәстүрлі көздермен қатар, салыққа жатпайтын түсімдер - мемлекеттік меншіктен, экономикадағы ішкі және сыртқы саудадағы мемлекеттік сектордан түсетін табыстар пайдаланылады. Мемлекеттік бюджеттің шығысы кірісінен асып түскен жағдайда қаржы саясаты тапшы-лықты реттеу тәсілдерін қарастырады. Қазіргі кезеңде қаржы саясатының көмегімен шешілетін басты міндеттердің қатарына мыналарды жатқызуға болады:

1. елдің дамуының әр бір нақты кезеңнің ерекшеліктері негізінде қаржы ресурстарының неғұрлым мүмкін болатын көлемін жасаудың жағдайларын қамтамасыз ету;
2. қаржы ресурстарын қоғамдық өндірістің сфералары арасында, ұлттық шаруашылық секторлары арасында ұтымды бөлу және пайдалану, ресурстарды белгілі бір мақсаттарға бағыттау;
3. экономикалық дамудың белгіленген бағыттарын орындау үшін тиісті қаржы миханизімін жасап, оны үнемі жетілдіріп отыру.

       Сондықтан  Қазақстан жағдайында қаржы саясатының  міндеті экономиканы экономикалық  өсудің таректориясына көшіру, ұлттық  шаруашылықтың құрылымын одан  әрі жетілдіру негізінде  шаруашылық  өмірді тұрақтандыру, кәсіпкерлік  қызметті дамыту, мемлекеттік бөліктің  үлесін оңтайландыра отырып, меншікті реформалау, сыртқы экономикалық қызметті ұлғайтып, жандандыру, әлеуметтік бағдарламаларда қаржыландыру жөнінде шаралар жасап, оларды қаржы механизмі арқылы іске асыру болып табылады.

       Солайша  қаржылық саясатың мақсаты мен  міндеті еліміздің эконмикасына  жаңаша өзгерістер алыпкеліп,  осы жүйенің толықтырылып жан-жақты  қамтамасыз етілуіне өз септігін  тигізеді деп есептеймін. 

 

 

 

IV. Қаржы саясатын қадағалау әдістері.

 

 

Қаржы саясатын мінездеме  бере отырып, с.с. қаржылық басқару өнерін, тағы айта кету керек, қайта өңдеудің негізгі мақсаты болып қаржылық жүйені әсерлі құру, ұйымның тактикалық және стратегиялық тапсырма қызметінің тапсырмасына бағытталған.

Қайта өңдеудің қаржылық саясатының негізгі бағытына жататындар:

• экономикалық анализдің қызмет жағдайы;
• есептілік, кредиттілік, девиденттік, амортизациялық және басқа саясатты таңдауға негізделген;
• айналым заттарын, ұстанымдарды, кредиттік және дебиттік қарыздарды дұрыс басқару;
• басқалары.

Сыртқы факторлардың әсер етуіне ерекше ерекше көңіл бөлу қажет (инфляция, жұмыссыздық, аймақтағы сатып  алу қабілеттілігі, несиелік қойылымдар, периодтық талаптар, саясаттық жүйе ғылымның және техниканың дамуы және т.б.. Бұл негізде қабылданған  бизнес-жоспар,кәсіпорынның қаржылық-экономикалық жағдайында анализ есебімен құрылған, қаржылық ресурстарды басқару кезінде  өңделеді және шешім қабылданады.

Қаржылық жоспарлаукіріс пен шығыстың болжамымен жүргізілуі тиіс, олар сату көлеміне, материалдар  санына, еңбек және басқа ресурстардың сай келуіне сүйенеді. Қорытынды  есепте бұл шығындар қаржылық бірқалыптылығына, тинвестициялық тартуда, кәсіпорынның төлеу қабілеттілігіне және тұрақтылығына  әсер етеді.

Қаржылық саясат мынадай  негізгі циклдарды енгізетін  жоспарлауды анықтайды:

• Кәсіпорынның жоғарғы басшылары қатысатын құқықтық жоспарлау циклі;
• Операциялық цикл аумағында, басқарушылардың нақты жоспарларға сапалы стратегиялық мақсат құрастырады;
• Операциялық жоспарларға әсерін тигізетін бюджеттеу циклі.

Өз кезегінде бюджетті құру сырғымалы салымның иерархиялық  сақталуымен, статьялық приоритеттің принциптерімен салынуы керек. Бұндай бюджеттің құрылуы, жалпы кәсіпорындармен және әрбір шығарылатын элемент болмаса резерв статьясы барлық ішкі тұтынушылардың қабылдаған локальді бюджетін қарастырады.

Бюджеттеу процесі, көздеген мақсатқа жету үшін жоспарлы күштерді біріктіруге мүмкіндік беруді ынталандыру. Ол өз күшіне ұқыптылықты, нақтылықты, шарттардың, жағдайлардың өзгеруіне  байланысты үнемі нақтылап отыру, бейімделу  және болашаққа жүйелік «үңілу».

Қаржылық басқару практикасы бюджеттің келесі формаларын боліп  көрсетеді:

• икемді бюджеттерді, дәлелдік және бюджеттік операциялар өнімнің тапсырылған көлемде шығарылуы салыстырылады;
• капитал бюджетті с.с. ұзақ мерзімді бюджет, ұзақ мерзімді фиксирленген активтер. Мастер-бюджетті дайындауға қолданылады ;
• мастер-бюджет, өз кезегінді, екі өзіндік бюджетке бөлінеді: операциялық (өндіруші) және қаржылық.

Операцияда бюджетте жоспарланған болашақ шығындар шағылысады, көбінесе кәсіпорынның өндіру қызметімен байланысты, ол меншік бюджеті жиынтығынан тұрады, оның түрлері:

• сату бюджеті;
• өндіру бюджеті;
• Шығын және пайда бюджеті;
• еңбек шығыны бюджеті, материалдық ресурстар, қойылатын шығындар және т.б.

Қаржылық бюджет құрамына:

• қолма-қол ақша бюджеті;
• бюджеттелген баланстың бюджеті, материалдық ресурстар, қойылатын шығындар және т.б.

Сызбада бюджеттің түрлі категорияларының ара-қатынасы қарастырылған және мастер бюджеттің логикалық құрылуы, ол кәсіпорын қызметіндегі қиын процестердің бірі болып табылады. Бұл жерде ары қарай дамуын, мақсатын, орналасқанэкономикасының сыртқы ортасының параметрлерін есепке алған жөн. Мастер-бюджеттің шет елдердің практикасында жалпы қабылданған болып келесі сатылар табылады:

1. Сату болжамын дайындау;
2. Жоспарланған кезеңде күткен өнім мөлшерін есептеу;
3. Түрлі ұсынымдар бағасы (операциялық, материалдық, қойылым және басқа шығындар);
4. Ақша потогын бағалау;
5. Шығын мен пайданың шоттарын проектілеу;
6. Баланстың болжамын құру;

Қазақстан практикасында  осындай есептеулермен калькуляциялау сметаны құру пайда болады. Басқаша  айтқанда, фазаны жабдықтаумен, өндірумен  және реализациялаумен байланысты, кәсіпорында  болып жатқан жеңіл немесе күрделі  операцияларды калькуляциялау.

Қорытынды

 

        Мемлекеттің  қаржылық-экономикасын әртараптандыру,   сондай-ақ қаржы секторының тұрақты  дамуы және оған деген сенімді  нығайту үшін қолайлы жағдайлар  жасау жөніндегі міндеттерді  іске асыру үшін қаржы ресурстарын  тартуды қамтамасыз ету керек.  Еліміздің қаржылық – экономикалық  жүйесін, қаржылық саясатын нарықтық  экономикаға сай етіп жасап,  жаңартып отыру қажет деп ойлаймын.

Нарықтық қатынастардың  дамуы жағдайында бақылау жұмысының  бағыттары, қаржылық қадағалаудың нысандары мен әдістері айтарлықтай өзгерді.

Қаржы ұдайы өндіріс процесіне  екі түрлі ықпал жасайды:

а) сан жағынан, бұл бөлгіштік  процестің үйлесімдерімен сипатталады;

ә) сапа жағынан, бұл қаржының шаруашылық жүргізуші субъектілердің материалдық мүдделеріне ықпалымен  сипатгалады.

Қаржы микроэкономикалық  дамудың тиімді ара қатысын белгілеуде, үдайы өндірістің заттық жөне қүндық элементтерінің тепе-тендігіне жетуде, өндіріс тиімділігін арттыруда  маңызды рөл атқарады.

Қаржының экономикалык, рөлі мына бағыттардан көрінеді:

қаржы капиталдың айналымын  тездете отырып, кәсіпорындардың, фирмалардың  өндірістік қызметі тиімділігінің  өсуіне жағдай жасайды;

кірістер мен шығыстарды үдайы салыстырып отыру арқылы қаржы  көсіпорындардың, фирмалардың коммерциялық есебін нығайтып, дамытады; қаржы ақша қорларын белу және қайта бөлу арқылы экономикалық өсудің ара салмағын қамтамасыз етеді;