Кәсіпорын өнімінің бәсекеге қабілеттілігін арттыру

      “Алтын сапа” конкурсының негізгі мақсаты мыналар болып саналады:

1. заңды және жеке тұлғалардың отандық өнімінің сапасын арттыруға  бағытталған қызметті жандандыру;
2. Қазақстан нарығын жоғары сапалы және бәсекеге қабілетті өніммен толықтыруға жәрдемдесу;
3. отандық және халықаралық стандарттар негізінде сапаны басқару мен қамтамасыз етудің қазіргі замандағы әдістерін кеңінен енгізуге алғышарттар жасау және оған жәрдемдесу;
4. сапа мәселелерін шешу қажеттілігіне мемлекеттік органдардың, өнеркәсіптік, коммерциялық және қоғамдық ұйымдардың назарын аудару;
5. халық арасына сапа идеясын кеңінен тарату; [8]

      Нарықтық экономикада кәсіпорын  өнімдерінің тиімділігі мен бісекеге  қабілеті оның баға белгілеудегі  ұстанып отырған саясатына тікелей  байланысты. Бұл жерде кәсіпорынның  басты мақсаты тек мол табыс алуға ғана емес, сонымен қатар, тұтынушыларды төмен бағамен ынталандыру арқылы ұзақ уақыт бойы өнімдерін нарыққа тиімді өткізуге де негізделуі тиіс.

      Бәсекелі нарықтағы бағалық бәсекенің  өзі де кәсіпорындардың төмен  бағада өнім өткізу қабілеттерімен  тартысқа түсу арқылы, өз мүмкіндіктерін жақсартуға бағытталған қадамдарын сипаттайды.

      Өндірістік кәсіпорындардың баға  белгілеуге қатысты ұстанатын  саясаттарын зерттеулер нәтижесі  баға саясатының келесі қағидаларын  ашып көрсетуге мүмкіндік береді:

• баға белгілеу зиялылығы: тұтынушылардың өмір сүру деңгейлеріне сай өнім алуға мүмкіндік жасау;
• кәсіпорынның қаржылық тәуелсіздігі  немесе төлем қабілеттілігі:
• өнімді сату арқылы кәсіпорыннның дамуына және осының есебінен, ондағы қызметкерлердің материалдық қамсыздануына жағдайдың болуы;
• өнім бағасының икемділігі: нарықтағы сұраныс пен ұсыныстың және басқа да факторлардың әсеріне байланысты кәсіпорынның бағаны өзгертуге дайындығы;
• тұтынушыға психологиялық әсері: өнімнің тұтынушыға бәсекелік қабілет қорынан қалыптастыруда көтерме сауда қызметтерін үйлестіру;
• ынталандырушы бағалар: өнімнің тиімді өткізілуін қамтамасыз етуде бонустар, маусымдық жеңілдіктер.

      Бұл жағдай еліміздегі кәсіпорындарға  ішкі нарықтарға өз үлестерін  “тұтынушға тиімді баға” саясатын ұстану арқылы ұлғайтуды қажет етеді. Алайда, баға белгілеу саясатының өзі көптеген нарықтық факторларға әсер ету аясына айланысты үш топұа бөліп қарастыруға болады.

1. Ұсынысқа байланысты факторлар: ұсынылатын өнім мен бәсекелес өнімдердің ерекшеліктері, мүмкіндіктері мен артықшылықтары;
2. Сұранысқа байланысты факторлар: тұтынушылардың талғамы мен салт – дәстүр, әдет - ғұрып ерекшеліктері;
3. Нақты тауарлы нарыққа байланысты факторлар: сұраныстың көлемі мен құрылымы, сұраныстың икемділігі, нарықтың сыйымдылығы,, сұраныс пен ұсыныстың тепе - теңдігі, ұқсас өнімдердің болуы.

      Өнім өндіруші кәсіпорындардың  шығаратын өнімдерін тиімді баға  белгілеу саясатын жүргізу, нарықтық  факторлармен қатар бағаны қалыптастыру  ерекшеліктерін де ескеруді міндеттейді.

      Кәсіпорынның шығындылықты төмендету немесе басқа да нарықтық тетіктер бойнша ұстанған баға саясаты, өз кезегінде, бағаны қалыптастыру әдісін анықтауға негіз болады.

      Бағаны қалыптастыру әдісі нарықтық  ортаның кез – келген жағдайында үздіксіз жұмыс жасауы тиіс және нарық талабына сай икемді болғаны жөн. Жалпы алғанда, бағаны қалыптастырудың бірнеше бағытын ажыратып көрсетуге болады.

1. Шығынсыздыққа бағытталған мақсатты табыс – табысты белгілеу әдісі бойынша;
2. Өнімнің құндылығын сездіру - өнімнің тұтынушылық қаиеттері бойынша;
3. Өндіріс шығындары – шығындылық әдістері бойынша;
4. Нарықтың сипаты – нарықтық әдістер бойынша;
5. Өнімнің техника – экономикалық парамаетрлерінің мөлшерлік шығындары – параметрлік әдістер бойынша;

      Кәсіпорынның бағаны қалыптастыру  әдісінің қай – қайсы болсын, ол сол кәсіпорынның ішкі жағдайына, нарықтағы орнына және алдағы даму стратегиясының қай бағытта жүргізілетініне тікелей байланысты. [9]

3.2 Кәсіпорынның маркетингтік  жүйесін жетілдіру  –

бәсекеге  қабілетті өнім шығарудың  тиімді тетігі. 

         Өнімнің бәсекелік қабілетін  арттыру бағытындағы жұмыстарды  жүргізу барысында назарға алынуы  тиіс мәселелердің бірі өнімнің  тартымдылығын қамтамасыз етуге  бағытталған кәсіпорынның маркетингтік  жүйесін жетілдіру.

          Еліміздегі өндірістік ұйымдардың дамуы барысында нарықтық ерекшеліктерді тез игеру үшін маркетинг жүйесін қолдану қажеттілігі айқын.

Маркетинг жүйесі нарықтық талаптардың өзгеру барысына сай өндіріске жүйелі басқару  мен бәсекелік артықшылықтарды  тиімді пайдалану жолдарын қолдануға әсер ететін маңызды құрал.

           Кең  мағынада маркетинг – бұл тауар мен қызмет өндіру аясындағы жүйелі, жан – жақты және мақсатты қызмет, сол сияқты кәсіпорының мүмкіндіктері мен тауарға және қызметке сұранысты байланыстырып, тұтынушылар мен өндірушілердің қажеттіліктерін қанағаттандыратын жүйе.

           Маркетинг кәсіпорынның жұмысын  ұдайы жетілдіріп оның нарықтағы  өз орнын тұрақтандыру әдістерін  енгізу арқылы шығаратын өнімдерінің  бәсекелік қабілетін арттыруға  мүмкіндік беретін негізгі тетік  болып саналады.

           Бәсекелік қабілетті арттыруда  маркетингтік бағыттың бірнеше  түрлері бар. Ең алдымен, бұл  өнімге және қызметке бағытталған  маркетинг. Ол нарыққа бағасы  төмен, сапасы мен тартымдылық  қасиеттері жоғары өнімді өткізуге  икемделген. Сол сияқты, тауардың өмірлік кезеңіне байланысты өнімнің бәсекелік қабілетін арттыру бағыты да маркетингтік жүйенің маңызды бөлігіне жатады.

            Қазіргі кезеңде отандық кәсіпорындардың  маркетингтік жүйесін жетілдіру  негізгі мәселелердің біріне  саналады. Өйткені ғаламдық даму үрдістері, әлемдік нарықтағы тұтынушылардың кең көлемді ақпараттарға бой үйретуі, коммерциялық және іскерлік салаларда маркетингтік әдістердің негізгі табыс құралдарының біріне айналуы соның айғағы.

           Нарық экономикасының әлемдік тәжірибесі халық шаруашылығы салаларын басқарудың тиімділігін арттыру үшін, кәсіпорынның өз өміршеңдігін сақтап қалу және күшейту мақсатында оның жұмысының екі негізгі кезеңі – өндіру мен өнімді өткізуді ұйымдастырудың жаңа әдісін, яғни маркетинг іс – әрекетін пайдалану қажеттігін тудырады. Отандық кәсіпорындарада маркетинг әлі де кең тарала қойған жоқ, бірақ соңғы уақытта нарығы дамыған ірі қалаларда орналасқан кейбір кәсіпорындарда маркетинг бөлімдері ұйымдастырылуда. Басшылардың маркетингке көп мән бермеуінің себебі, шығаратын өнімдері адам үшін бірінші қажеттіліктегі нәрсе болуымен қатар, кейбір жекелей басшыларда маркетингтің рөлі және мәні шамалы деген ой туындауымен түсіндіріледі. Мұндай ой кәсіпорындарда маркетингтік және өндіру – өткізуді негізделу кезінде оның ұйымдастырылуы іскерлік белсенділігі, философиясы, мақсатты бағытталуы бойынша айырмашылықтары болғандықтан дұрыс емес. Мәселен, маркетингтік негізделу кезінде кәсіпорын ұжымының мақсаты – тұтынушылардың қажеттілігі, тұтынушылығы, мүдделерін қанағаттандыру, ал өндіру – өткізу кезінде өндірістік бағдарламаны орындау болады.

          Өнімнің бәсекелік қабілетін  арттырудағы маркетингтің рөлі, ең алдымен оның тұтынушыға  тартымдылығын қалыптастыруға бағытталуы  тиіс. Ішкі нарықтағы қазіргі  бәсекелес орта тамақ өнімдерінің сапасы мен бағасына қоса, оның тартымдылық қасиеттері арқылы бәсекелік қабілетін арттыру мүмкіндіктерін іздестіруді қажет етеді.

           Бағасы жоқ өнімнің сатып алу  – сату құралы болмайтынындай, тұтынушылық қасиеттері жоқ өнімнің сұранысы болмайтындай, тартымдылығы жоқ өнімнің тұтынушысы болмайды.

           Осы орайда, автордың пікірінше,  өнімнің бәсекелік қабілетін  арттыру үшін маркетингтік жүйені  жетілдіру келесі мәселелерді  шешуге ықпалын тигізуі тиіс:

Өнімнің нарықтағы танымалдылығын қамтамасыз ету бағыттарын анықтау. Бұл жағдай өнімнің сапалық, тұтынушылық және бағалық тиімділіктерін тұтынушыларға кең көлемде жарнамалау арқылы жүзеге асуы мүмкін.

Кәсіпорынның  сауда белгісі тұтынушыға сенімділік кепілі ретінде қабылдануын қамтамасыз ету. Қазіргі кезде сауда белгісі түсінігі маркетингте маңызды орын алады, яғни ол ұсынылатын өнім мен қызмет мағыналарының тікелей баламасы ретінде саналады. Қазіргі нарықта тұтынушылар өздеріне өндірушілер ұсынатын өнім түрлерін емес, оның сауда белгісін сатып алады, Осы тарапта кәсіпорындар өздерінің сауда белгілерін қалыптастыру мен оны жетілдіруге ұмтылуда, бұл оларға бәсекелік артышылықты қамтамасыз етеді, Сондықтан да көптеген мамандар кәсіпорынның сауда белгісінің тұтынушы санасында қалыптасуын оның өнімдерінің бәсекелік қабілетін арттыратын негізгі фактор ретінде қарастырады.

Өнімнің тартымдылығын арттыратын басқа  да сипаттарын, яғни оның сыртқы келбеті  мен басқа өнімдерден өзгешелену белгілерінің тұтынушыға жағымдылығын қамтамасыз ету. Бұлшара кәсіпорынның бәсекелік қабілетті қамтамасыз ету жолындағы тың ізденістері мен әрекеттері арқылы орындалуы мүмкін.

           Жоғарыда аталған мәселелер оларды  кешенді түрде қарастыру арқылы  тиімді шешілмек. Сондықтан да  нарықтағы барлық факторлардың әсерін жүйелі түрде қамтитын “микс−маркетингті” қолданған жөн. Ол кәсіпорынның тарапынан реттеуге келетін және өнімнің нарықта нәтижелі өткізілу жиынтығын құрайды.

    Бәсекелік  қабілетті арттыруда  маркетингтік жүйені жетілдірудің  тағы бір маңыздылығы−оның нарыққа қандай өнім керектігін анықтауда, сұраныс пен ұсыныстың тепе−теңдігін бағалауда көінеді. Осы жерден маркетингтік жүйенің маңыздылығын оның негізгі функцияларымен сипаттап өтуге болады:

• нарықты кешенді зерттеу, талдау және болжау, тұтынушының нарықтағы талғамын анықтау;
• кәсіпорынның сыртқы ортасын зерттеу;
• кәсіпорынның бәсекелестері мен олардың ұқсас өнімдерін зерттеу;

өзінің  мүмкіндіктерін бағалау;

• маркетингтік жүйенің стратегиясы мен тактикаларын дайындау;
• тауарлық саясатты жоспарлау, сапа мен ассортиментті басқару;
• сұранысты қалыптастыру және өткізуді ынталандыру;
• өнімді өткізу жолдары  мен оның сервисін ұйымдастыру;
• маркетингті басқару және маркетингтік бақылау.

      Өндірістің ерекшелігіне байланысты  өнімнің бәсекелік қабілетін  арттыуда функциялардың кезектілігі мен ұйқастығын қалыптастыру керек, ол маркетингтік цикл деп аталады. Цикл нарықтың түріне, өндірістің сипатына, өнімнің қасиеттеріне және өткізу жағдайларына тәуелді. Осы функцияларды жүзеге асыру кәсіпорын өнімінің бәсекелік қабілетін арттыру бағытындағы жқмыстарды жақсартуға ықпал етеді.

      Жалпы алғанда, маркетингтік жүйе  кәсіпорын үшін оныңөнімдерін  жарнамалауда, дайын өнімді өткізу  амалдарын табуда, өнімнің тартымдылық  қасиеттерін қалыптастыруда, тұтынушылардың  талғамын білу мақсатымен зерттеулер ұйымдастыруда тиімді болып есептеледі. Бұл өнімнің бәсекелік қабілетін арттыру бағыты ретінде кәсіпорынның маркетингтік жүйесін жетілдіру тетігін қолданудың маңыздылығын көрсетеді.

      Халық шаруашылығы кәсіпорындарының  бәсекелі нарықта нәтижелі жқмыс жасауларына, олардың өндірістік, ғылыми−техникалық, өткізушілік қызметтерінің тиімді басқарылуын, өткізу нарығының сипаты мен қажеттіліктерін, бәсекелестіктерін артышылықтары мен мүмкіндіктерін анықтауға жағдай тұғызатын маңызды құралдың бірі−кәсіпорынның маркетинг жүйесі.

      Отандық кәсіпорындарды басқару  жүйесіне маркеингті енгізу ерекшеліктері  1990 жылдар басында пайда болып,  бүгінгі күні сыртқы орта факторларымен  байланысады. Маркетингтің даму  деңгейі мен сипаты ерекшеліктері  осы қатынастар мен жалпы экономика және жекелей ішкі жүйелерінің даму деңгейлеріне тәуелді. Бүгінгі маркетингтің мәні тұтынушының қажеттілігін кәсіпорынның пайдасына айналдыратын кәсіпкерлік қызметте көрініс алады. Маркетинг− бұл тауарларды итермелеу емес, тұтынушының талаптарын, нарықтың нақты сегменттерінің талаптарын талдап ескеретін, жаңа тауардың анықталған талаптарына сәйкес өңделген, ғылыми зерттелген тұжырымдама.