Менеджмент түсінігі

Басқару  функциялардың    өзгеру  заңдылығы    басқарудың   әртүрлі иерархиялық сатыларында  белгілі  бір    функциялардың  артқанын      және  келесі  кейбіреулерінің    азайғанын  көрсетеді. 

Басқару  сатыларының  санын  оңтайлау  заңдылығы   басқарудың  артық  буындарын    қысқартуды  ұйғарды.  Бұл  оның  дереулігін  және  икемділігін  көтереді.

Басқару  функцияларын  шоғырландыру  заңдылығы    басқарудың  әрбір сатысы    функцияның    көбірек  шоғырланғанына  ұмтылады.Яғни, басқару  персоналдың   сандарының  өсуіне  және  өсіруіне  бұл  заңдылықты    барлық  елдерде  байқалатын  бюрократтық  аппарат  санының  өсуі  туралы  деректер  көрнекі  суреттейді.

Бақылаудың өрістелу заңдылығы бағынғандардың саны мен олардың    мүмкіншілігінше  тиімді  басқару  іс-қызметін, іс-әрекетін  басшы  жағынан    бақылау  арасындағы  тәуелділікті көрсетеді.Бұл басшының қол астында  7-10  бағынған  адамдар  болса да  оңтайлы деп есептелінеді.

Басқарудың  жалпы және  жеке  заңдылықтары объективті сипатта  болады және адамдардың  басқаруы  іс-қызметтер үрдісінде  жүзеге  асады.

Басқарудың  принциптері – басқаруды  ұйымдастыруға  және    оның  құрылымына, жүйесіне  қойылатын  негізгі  талаптарды анықтайтын  басшылықтың  ережесі.  Басқарудың  заңдылығы  сияқты  оның  принциптері  де  жеке  және  жалпы  болып екіге  бөлінеді.

Басқарудың  жалпы  принциптері  әмбебап сипатта  болатындығымен  және  басқарудың  барлық  сферасы  мен  халық  шаруашылығының   барлық салаларына  ықпалын  тигізетіндігімен сипатталады.

Басқарудың  жалпы  принциптеріне мақсаттылық, жоспарлылық,  құзыреттілік,  тәртіптілік, ынталандыру, иерархия жатады.

Мақсаттылық  принципі  басқарудың  бағдарламалы-мақсаттық  мәнімен анықталады  және  әрбір  кәсіпорын мен  оның  бөлімшелерінің алдына  айқын мақсатты қойғандығын  ұйғарады.Бұл  орайда  мақсат  нақты жетуге  болатын  және  деректі  анықталған  шекті  болуы  керек, сонда  ғана  бұл  оның  орындауға   персоналдың  күшін  жұмылдырады  және  оның  жұмысына  дұрыс  мағына  береді.

Мақсаттылық  принцип  мақсаттарды  қоюды ғана  емес, сонымен  қатар  олардың  қажетті  ресурстармен  аралық  қатынасына    қатысты болғанын  ұйғарады.Бұл орайда, мақсаттардың  оларға  жетуге қажетті  басты   ресурстармен  байланысын    қамтамасыз ету ғана  емес, осы  мақсаттарға  жетуге  кедергі  жасайтын  ең  әлсіз  буынға  назарды  аударған  жөн.

Басқарудың  жоспарлау  принципі де бағдарламалы-мақсатты  басқарумен  байланысты  және  іс-қимылдың  бағдарламасын   жасауды, оны  жүзеге  асыруды  алдын-ала  қарастырады.

Құзыреттілік  принцип  пен  жердің  басқару  объектісі   бойынша  білімнің   болуынан немесе  ең  жоқ  дегенде  шешім    қабылдаған  уақытта    маманның  құзыретті консультациясын  дұрыс  ұғыну  қабылетінен  көрінеді.  Құзыреттілік  принцип   басқарудың  функциялары   бойынша  еңбектің    жатық  бөлінісімен  байланысты.

Басқарудың  ажырамайтын принципі - тәртіптілік, бұл басқарудың  қандай  жүйесі  қай сатыда    болса да  сақталуы  керек. Тәртіптілік    басшының нұсқауын, лауазымды қызметтің міндеттерін, инструкцияларды, бұйрықтарды  және  басқа  директивтік  құжаттарды  сөзсіз  орындағанды  ұйғарады.

Ынталандыру  принципі  ең  алдымен материалдық  және  моралдық  стимулдарды    пайдаланудың  негізінде  еңбекті  іс-жұмысқа  сылтауратуды  ұйғарады. Материалдық ынталандыру   жұмыскерлердің  еңбек  нәтижесіне  қарасты жеке экономикалық  мүдделігіне  негізделсе, ол моральдық  негізінен    жұмыскерлерге  психологиялық  әсер  көрсетуден тұрады.

Иерархия  принципі  басқару  еңбектің  тік  бөлінісін  көрсетеді, яғни  басқару сатыларының  бөлінуін  және    басқарудағы  төменгі сатылардың    жоғарыдағыларға бағынғандығын көрсетеді.

 

II.Туризм(фр. “саяхат”, “сапар”)- әлемнің көптеген елдерінде кең тараған, бос уақытта саяхаттауға арналған,   белсенді демалыстың бір түрі.

Қазіргі таңда туризм-туристердің демалыстарын ұйымдастыратын және де тұтынушыларға  әртүрлі қызмет түрлерін ұсынатын, әртүрлі ұйымдар мен кәсіпорындарды біріктіретін үлкен бір сала.

Туризм  индустриясына қонақ үйлер, тамақтандыру орындары, саяхат және экскурсия бюролары, туристік агенттіктер, көлік кәсіпорындары, экскурсиялық фирмалар, мұражай бизнесі, сондай-ақ киносервис, тұрмыстық қызмет көрсету, т.б. жатады.Осы аталғандардың бәрі туризм мен демалысты ұйымдастыруға қатысады.

Туризм  индустриясы мынадай негізгі  функцияларды атқарады:

• Адамды әрекет түрлері мен қалыптасқан жағдайларды қарсы қоя отырып, босаңсу сезімінен алып шығу;
• Демалушыларға көңіл көтеру мүмкіншілігін ұсыну.Мұнда жергілікті жермен, оның тұрғындарымен танысу және де спорттық, басқа да іс-шараларға қатысу;
• Тұлғаны қалыптастыру мен танымдық көкжиегін, шығармашылық және ұйымдастырушылық әрекет етуін кеңейтуді ұсыну.

Туристік  ұйымның қызметі оның ішкі және сыртқы ортадағы шарттарының өзгеруіне  де байланысты болады.Басқарудың ұйымдық  құрылымы бұл өзгерістерге тепе-тең  түрде әсер етеді және де мүмкіндіктер мен ресурстарға қатысты тиімді болады.

Кәсіпорынды басқарудың ұйымдық құрылымы деп  кәсіпорынды басқару функцияларын орындайтын бірліктер мен бөлімдердің  тығыз қатынастарының формалары  мен құрамы түсіндіріледі.Бөлім - бұл  өзімен-өзі ұйымдастырылған, орындалатын  функциялардың ортақ түрлерімен біріктірілген  адамдардың өзіндік  ұйымы немесе тобы.Әрбір деңгейде бөлімдердің саны мамандандырудың  тиімді талаптарымен анықталады.

Басқарудың  ұйымдастырылған жүйесімен жобалау  мынадай анықтамаларды қарастырады:

• Функцияның құрамы мен мазмұны;
• Функцияны орталықтандыру деңгейі,  сонымен бірге басқару деңгейінің саны;
• Әрбір деңгейдің сызықтық және функционалдық  бөлімдерінің саны;
• Барлық деңгейлердің әрбір бөлімдерінің функциялары;
• Бөлімдер арасындағы бағыныштылық.

 

              БАСҚАРУДЫҢ ҰЙЫМДАСТЫРУШЫЛЫҚ ҚҰРЫЛЫМЫНЫҢ СИПАТТАМАСЫ

1.Басқарудың сызықтық-ұйымдастырушылық  құрылымы.Барлық өкілеттіліктермен жұмыс жасайтын, өзіне бағынышты жұмысшыларды жекеменшік басқаруды жүзеге асыратын басқару және кәсіпорын бөлімшелерінде басқарушы болуымен  сипатталады.Жоғарыдан төмен берілетін оның шешімдері барлық оның қоластындағы бөлімдерге міндетті болып табылады.Басқарушының өзі де жоғары  басшыға бағынышты болады.Осымен-ақ бұл жүйенің басшыларының иерархиясы құрылады.Басқарудың сызықтық-ұйымдастырушылық  құрылымы басқару объектісіне тікелей әсер етуін қарастырады және толықтай дерлік бірыңғай бастаудың принципін жүзеге асырады(Қосымша1). Сондай-ақ, басқару бөлімдерінің жүйесі кәсіпорын бөлімдерінің жүйесімен сәйкес болады.

Басқарудың сызықтық құрылымын  келесі құндылықтар ерекшелейді:

• Ұйымдық құрылымның қарапайымдылығы;
• Сызықтық басқарушының жұмыстың қорытындысына толық жауап беруі.

Барлық  саладағы(бухгалтерия, өндіріс, т.б.) ерекше құзыреттіліктерге ие болуға тиісті, басқарушыларға қойылатын қатал талаптар бұл құрылымның жетіспеушілігі болып саналады.Ғылыми-техникалық прогресс пен күнделікті тығыз қарым-қатынастарды күрделендіру шарттарында бұл талаптарды жүзеге асыру қиын болады.[3, 6]

2.Басқарудың функционалдық-ұйымдық  құрылымы.Әрбір басқару ұйымы басқару қызметінің жеке түріне мамандырылады(Қосымша2).

Басқарудың  функционалдық-ұйымдық құрылымының  артықшылығы міндеттер деңгейінің артуы мен  басқарудың функционалды мамандандырылған жолымен қабылданған  басқару шешімдерінің сапасы болып  табылады.Бұл құрылымның жетіспеушілігіне  әртүрлі бөлімшелердегі екіжақты бағынышты  орындаушылардың функционалдық  басқаруларындағы басқару дуализмдері жатады.Нәтижесінде басқарудың негізгі принципі бұзылады және қызметкерлердің моральдық жағдайына теріс әсерін тигізеді.[3,7 ]

3.Басқарудың сызықты-функционалды  ұйымдық құрылымы.Сызықты және функционалды құрылымның синтезін ұсынады.Сызықты басқарушы анықталған функционалды мәселелер мен сұрақтар бойынша кәсіби кеңесші рөлінде шығып, аталған ұяшықтарды(бюро, топ, жеке мамандар) құрастыру мүмкіндігіне ие болады.Бұндай ұйымдық құрылымдарды әзірлеу мен құру  құрылымға кіретін артықшылықтарды пайдалану ниетінен туындаған.

Бұл құрылымның негізігі құндылықтарына мыналар жатады:

• Сызықты басқарушының басқару командасының негізін көтеру(ақылдастар тарту есебінен);
• Қабылданған шешімдерге басқарушының толық жауапкершілік алуы.

Құрылымның  кемшіліктері болып мыналар табылады:

• Әзірлемелердің мерзімдерінің өсуі және ақылдастармен кеңескен түрде басқару шешімдерін қабылдау мүмкіндігі;
• Талқылау процесі кезіндегі мәселелерді шешу мен әзірлемелерді дайындау барысындағы ақылдастардың ой-пікірлерінің бір жерден шықпаушылығынан қиындықтардың пайда болу мүмкіндігі.[3, 8]

4.Басқарудың дивизиялық-ұйымдық  құрылымы.Әдетте бұл құрылымды үйлестірілген,бірақ орталықсыздандырылған немесе “Фирма ішіндегі фирма” деп атайды(Қосымша3).Бұл құрылым негізінде шешім қабылдаудағы өз таңдауы болуында және әрекеттің немесе өнімнің анықталған түріне мамандандырылған бірнеше өндірісте жұмыс жасайды.Олар өздерінің жұмыстарын үйлестіретін жоғары органға бағынады.Ұйымдық құрылымның бұндай формасы кіріс көзіне бағытталады.

Бұл ұйымдық  құрылымның артықшылықтары болып мыналар  саналады:

• Кіріс көзіне бағытталу-табыс өнімі;
• Қабылданған шешімдер мен олардың негіздерінің еріктілігін көтеруші мамандандырылған фирмалар негізінде орталықсыздандыру;
• Фирманың бірыңғай саясатын жүргізу позициясы, сондай-ақ, нарықтағы саясат, қызметкерді дамыту саясаты, жарнама компаниясымен жұмыс өткізу, фирманың имиджін қалыптастыру қызметі болып табылатын үйлестірілген басқару.

Басқарудың  нағыз құрылымының бұл түрінің  кемшілігі болып иерархия сатысының  көп мөлшерін қамтамасыз ететін қиындығы саналады.[3, 8]

5.Басқарудың ұйымдық  қалпының құрылымы.Әзірлемелер мен енгізулер дайындайтын объектілердің жиі өзгерістері, өндірістің жақсы техникалық жабдықталынуы, мамандар мен шығармашылық қызметкерлерінің жоғары деңгейлі классификациясы, тәжірибелі өндіріс базасы мен сериялық өндірістің дамуының болуын сипаттайтын өндірістік ғылымдардың шарттарында неғұрлым әрекет етеді(Қосымша4).Инновациялық процестердің белсенділігі кезінде басқа салаларда, әсіресе туристік бизнесте сәтті түрде қолданылуы мүмкін.

Бұл құрылым  болып жатқан өзгерістерге өте тез  бейімделіп отырады.Ол жобаланған және функционалдық ұйымдық құрылымдардың  қорытындысын ұсынады.Бұндай құрылымның құрылуы нақты жобамен жүзеге асырылады(жаңа қызметтер, транспорттың жаңа түрі, жаңа маршрут).

Бұл құрылымда  барлық жұмыстардың кешенін орындайтын ұжым құратын жоба жетекшісін сайлайды(идея ойлаудан бастап өнімді іске асыруға дейін).Ұжым әдетте функционалды бөлімшелердің өкілдерінен тұрады.

Бұл құрылымның артықшылықтарына мыналар жатады:

• Қызметкерді пайдаланудағы тиімділіктің жоғарылауы;
• Ұйымдық құрылымның икемділігі, тез қайта құрылу мен өнеркәсіптің бәсеке қабілеттілігінің арту мүмкіншілігі;
• Әртүрлі деңгейдегі шешім қабылдауда құзыреттілігінің артуы.

Осы құрылымның кемшіліктеріне мыналарды жатқызуға  болады:

• Басқарудағы дуализм, яғни жобаның жетекшісіне бағынғандық сияқты, функционалдық бөлімшенің басшысына да бағыну;
• Уақытша топтарда келіспеушілік жағдайлардың пайда болу мүмкіндігі.[3, 9]

 

III. Қонақ үй өнеркәсібіндегі басқару процесі мен жұмыс атқарушылық  ресторан, қонақ үй немесе өзге де қонақ үй саласындағы өнеркәсіп орындарының ұйымдастырушылық құрылымының шеңберінде жүзеге асады. Құрылым - бұл қонақ үй кәсіпорынындағы қызметкерлер мен жұмысшылар арасындағы өзара қарым-қатынас моделі. Құрылым кәсіпорынның әрекеті жоспарланып, ұйымдастырылып, бағытталып және бақыланатын бұйрықтар мен жарлықтар схемасын анықтайды.Құрылым кәсіпорынды жұмыстың орындалуы мен ұйымдастырушылық процеске қажет базамен қамтамасыз етеді.Мыналар құрылымның мақсаты болып табылады: 
-Еңбек бөлінісі; 
-Міндеттер мен тапсырмаларды анықтау;

-Орны мен  өзара қатынасын анықтау;

-Өзара байланыс  каналдарын анықтау.

Біздің заманымызға дейін әлемдік  қонақ үй кәсіпорынында метрдотель мен бас аспаз сияқты  екі маңызды басқару міндетіне шоғырланған еуропалық классикалық модель басым болды.Метрдотель отель қызметкерлерінің жұмысы тиісті деңгейде, яғни тез және отель саясатына тән негізде жүзеге асырылуын және қонақтар мен отель қызметкерлерінің арасындағы қарым-қатынасты бақылады.Ал, бас аспаз болса отельдегі ұсынылатын тағамдарды таңдау мен дайындау процесін басқарды және ас үй қожайыны саналды.Осындай ұйымдық құрылым кезіндегі тамақ өнеркәсібінің қызметін бейнелейді.