ҚР-да ақша жүйесінің ерекшеліктері

 
 
 
 
 
 
 

МАЗМҰНЫ 
 

КІРІСПЕ ............................................................................................................... 3 
 

БӨЛІМ 1 АҚША ЖҮЙЕСІНІҢ  ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕМЕСІ .............. 6 

1. Ақша  жүйесінің мәні мен мазмұны .............................................................. 6
2. Ақша жүйесінің түрлері, олардың сипаттамасы ......................................... 8
3. Шетел тәжірибесінде ақша жүйесінің дамуы ............................................. 10

 
 
 

БӨЛІМ 2 ҚР-ДА АҚША ЖҮЙЕСІНІҢ  ДАМУЫ ........................................ 14 
 

2.1 ҚР-да ақша жүйесінің  ерекшеліктері .......................................................... 14

2.2 Ақша жүйесінің құрамдас бөліктері ............................................................ 15

2.3 Ақша жүйесін мемлекеттік реттеу ............................................................... 18 
 

ҚОРЫТЫНДЫ ................................................................................................... 20 
 

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР................................................................... 22  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

                                            КІРІСПЕ 

Ақша  жүйесі.Кәсіпкерлер өздерінің шаруашылық қызметінде өз елінің немесе шет мемлекеттің  ақша бірліктерімен байланыста жұмыс  істейді.Ақша- тауарлы өндіріске тән тарихи категория.Ақша пайда болмастан бұрын табиғи айырбас орын алды.

   Ақшаның ежелгі түрлерінде күнделікті  қолданыста болған, бірақ айырбас  кезінде жалпы балама қызметін  атқарған тауарлар: азық-түлік, тері, еңбек құралдары, әшекей бұйымдары.Біртіндеп ақшаның рөлі алғашқыда әр түрлі пішіндегі кесектер, ал б.э.д 7 ғасырдан бастап нақышталған тиындар түріндегі металлдарға көшті.Капитализмге дейін ақшаның рөлін жез, қола, күміс, кей елдерде ( Ассирия, Египетте) көне заманда-ақ (б.э.д 2 мың жыл бұрын) алтын атқарды.Тауар өндірісінің дамуымен алтын және күміс ақша тауарына айналды.

   Қазіргі қолданыстағы қағаз ақша  алғаш рет біздің дәуіріміздің 812 жылы Қытайда пайда болды.Әлемдегі  ең алғашқы банкноттар 1661 жылы  Стокгольмде басып шығарылды.Қазақстандық теңге түріктің «тамға» сөзінен шыққан, ол көпестің рулық таңбасын білдіреді.Әрбір саудагердің өзіне тән теріден жасалған кішігірім белгілері болған, оларды тауарға айырбастау кезінде пайдаланған.Тнңгеге дейін «тиын» деп аталған тиін терілері қолданыста болған, ол тауарлық құнын білдірген (тауарлық құны- сусар терісі).

   Онере де Бальзак: «Ақша- бұл  бізге қалған бесеуінің рақатын  көруге мүмкіндік беретін алтыншы  түйсік»,- деген екен.Ал, экономистер  неғұрлым қарапайым түсіндіруге  тырысады.

   А.Смит ақшаны «айналым дөңгелегі»  деп атаса, К.Маркс- «тауардың  жалпы баламасы» дейді.

   Сонымен, ақша – жалпы балама  қызметін атқаратын ерекше тауар.

   Ақша жүйесі әр түрлі ақша айналымының жүйелері бар, ол тарихи даму кезеңдерінен  өткен және әр мемлекеттің заңымен бекітілген.Ақша айналымының басты компоненттері:

1. Ұлттық ақша өлшемі ( доллар, теңге, сом, франк, марка, йена, крона және т.б) олар арқылы тауарлармен қызмет көрсету бағалары белгіленеді;
2. Несие және қағаз ақшалар, монеталар жүйесі, олар қолма-қол айналымдағы заңды төлем құралдары болып саналады;
3. Ақша эмиссиясы жүйесі, яғни айналымға ақша шығарудың заңды түрде бекітілген тәртібі;
4. Ақша айналымын реттеп отыратын мемлекеттік органдар;

   Ақша айналымы жүйесінің негізгі  екі түрі бар:

1.Металл  ақшалар айналымы жүйесі.

2.Несие  және қағаз ақша айналымы жүйесі.

   Тарихи металл ақша айналымының  (жүйесінің) биметаллизм және  монометаллизм деген түрлері  қалыптасты.Биметаллизм алтын мен  күмісті пайдалану негізінде  16-19 ғасырларда Батыс Европа елдерінде пайда болды.19 ғасырдың соңында күміс өндірісі жағдайларының өзгеруіне сәйкес ол құнсызданып, алтынмен арасалмағы өзгерді.Күміс монеталардың көбеюі оларды шығаруды тоқтатты.Сөйтіп биметаллизмді ауыстырды, мұнда ақша материалы болып, бір ғана металл- алтын есептелетін болды.Қағаз және несие  ақшалары осы металлға еркін айырбасталады.

   Монометаллизмнің үш түрі белгілі:  біріншісі- алтын монеталы стандарт.Ол  бірінші дүниежүзілік соғысқа  дейін қолданылып, қағаз және  несие ақшалардың алтынға еркін  айырбасталуымен сипатталды.Екіншісі- алтын кесек стандарты.Ол Англия мен Францияда бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде енгізілді.Мұның ерекшелігі құн өлшемінің алтынға айырбасталуы, тек ол өлшем алтын кесегі стандартының бағасына сәйкес  келуі тиіс.Үшіншісі- алтын девиздер стандарты.Ол 20 жылдары көптеген елдерде енгізілді, мұнда банкноттарды алтынға шағылған шетелдік валютаға (девиздерге) айырбастады.1929-1933 жылдардағы дүниежүзілік  экономикалық дағдарыс монометаллизм дәуірін тоқтатты, ұсақталмайтын банкноттық айналым дәуірі басталды.Барлық елде ( АҚШ 1917 жылға дейін) банкноттың алтынға айырбасталуы тоқтатылды.Баламаның жалпыға  бірдей рөлі- кредиттік қағаз ақша белгілері- бірден-бір төлем құралына айналды.

   1944 жылы құрылған Әлемдік Бреттон валюта жүйесі мәні- еркін айырбасталымды  валюталы елдер үшін алтын долларлық стандарт болып табылатын мемлекетаралық алтын девиздік (долларлық) стандарт жүйесі болып табылады.Алтын долларлық стандарттың ерекшелігі мынада: ол орталық банктерге ғана белгіленеді, мұнда тек бір ғана валюта- АҚШ доллары алтынмен байланысын сақтайды.Алтын қорының кемуіне байланыста АҚШ үкіметі 1971 жылдан бастап алтын құймаларын долларға сатуды ресми түрде тоқтатты, осылайша алтын-долларлы стандарт жойылды.

   1976 жылдан бастап Бреттондық ақша  жүйесінің орнын Ямайкалық ақша жүйесі басты.Осы жүйе орнағанда алтын айналыстан толық шықты.Ол өз қызметін түбегейлі жоғалтты.Алайда, алтын мемлекеттің қаржылық резерв түрлерінің бірімен еркін айырбасталымды валюталардың қатарында қалды.

   Халықаралық валюта қорының (ХВҚ) халықаралық өтімділік мәселелерін оңайлату мақсатында халықаралық есептік ақша бірліктерін құру үшін ХВҚ-ға мүше елдердің төлем баланстарының қалдығын реттеуге, ресми резервтерді толықтыруға және есеп айрылысуларды жүргізуге, сондай-ақ ұлттық валюталарды бір өлшемге келтіруге арналған жаңа резерв әрі төлем құралы-арнаулы алыс-беріс құқығы (ААБҚ,СДР) енгізілді.

   Еуропалық валюта жүйесіне (ЕВЖ)  қатысушы елдер үшін 1979 жылдың  наурыз айынан бастап аймақтық  халықаралық есеп бірлігі- ЭКЮ  (European Currency Unit- ECU) енгізілді.

   ЭКЮ-дің құны СДР секілді мүшелердің  орташа бейнеленген валюта бағамдарымен  анықталды.

   Бүгінгі таңда ЭКЮ-дің орнын  басқа валюта – ЕВРО – құрамына  Батыс және Шығыс Еуропаның  24 елі кіретін Еуропалық Одақ  елдеріне ортақ валюта басты.

   20 ғасырдың 30-жылдарынан бастап батыс  елдерінде бірте-бірте несие ақша  жүйесі қалыптаса бастады.Оның  айрықша белгілеріне мыналар  жатады: несие ақшалардың үстемдік  жағдайы, алтынның айырбастан  кетуі, банкнотты алтынға айырбастауды  жою және оның алтындық мазмұнын жоққа шығару; жеке кәсіпкерлерге, мемлекетке несие беру мақсатында ақша эмиссиясын күшейту; қолма-қол емес айналымды айтарлықтай кеңейту; ақша айналымын мемлекеттік реттеу.

   Қазіргі кезде қағаз және несие  ақшаларды шығаруды мемлекет тікелей өз билігіне алды.

   Ақша жүйесі- әр мемлекеттің өзіне  тән құрылымы, тарихи қалыптасқан, тиесілі заңдармен бекітілген жүйе. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

БӨЛІМ 1 АҚША ЖҮЙЕСІНІҢ  ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕМЕСІ 
 

1. Ақша  жүйесінің мәні мен мазмұны

 

Әр  мемлекетің өзіне тән ұлттық ақша жүйесі болады.Ақша жүйесі- ол тарихи қалыптасқан және мемлекеттің ұлттық заңдарымен бекітілген біртұтас ақша айналымы.Алғашқы ақша жүйесі 16-17 ғасырларда капиталистік өндіріс әдісі қалыптаса бастағанда пайда болды.Бірақ, оның кейбір жекелеген элементтері одан да бұрын айналымда жүре бастаған.Капиталистік өндірістің және тауар-ақша айналысының қарқынды дамуы ақша жүйесіне өзгеріс енгізді.

   Ақша жүйесінің типі: ақша-ерекше  тауар ретінде жүруіне, яғни  жалпыға ортақ эквивалент немесе ақша- құн өлшемі қызметін атқаруына байланысты қалыптасады.Сондықтан әлем тарихында ақша жүйесінің төмендегідей типтері кездеседі:

• металл ақша айналысы, бұл жүйеде ақша тауары, яғни толық құнды ақша айналыста жүреді және ол ақшаның барлық қызметтерін орындайды.Ал несие ақшалары металлға айырбасталады.
• несие ақшалары және қағаз ақша айналысы, бұл жүйеде атына сай, айналыстан толық құнды ақша, яғни алтын біржолата ығыстырылып, айналыста тек ақша белгілері жүреді.

   Ақша жүйесі өз эволюциясында ақша-тауар қатынасының даму деңгейіне тікелей тәуелді болғандықтан көптеген өзгерістерге ұшырады.Ақша жүйесі мынадай элементтерді қамтиды:

• ақша жүйесін ұйымдастырудың принципі;
• ақша бірліктерінің атауы;

-    ақша белгілерінің түрлері, оларды  шығырудың тәртібі және қамтамасыз                                                        

      ету сипаты;

• ақша айналымын ақша-кредит тұрғысынан реттеудің тетігі;
• ұлттық валюта бағамы, оны шетелдік валютаға айырбастаудың тәртібі;

Ақша  жүйесін ұйымдастырудың принциптері  мынадай:

• ақша жүйесін орталықтандырылған басқару принципі.Ол көбінесе   шаруашылық жүргізуші субъектілернің уәждемесіне (мотивация) негізделген экономикалық әдістерге жүгінеді;
• тиісті болжауларды жасау негізінде ақша айналымын жоспарлау принципі;
• ақша айналымының тұрақтылығы және икемділік принциптері, ақша айналымы экономиканы ақшалай қаражатпен қамтамасыз ету керек, алайда инфляцияның дамуына жол бермеу керек;
• ақша эмиссиясының кредиттік сипатының принципі.Бұл ақша эмиссиясының кредит операциялары негізінде жүзеге асырылатындығын білдіреді;
• эмиссияланған ақшаның қамтамасыз етілу принципі;
• орталық банк тәуелсіздігінің принципі;

   Ақша бірліктерінің атауы.Ақша бірлігі- барлық тауар бағаларын өлшеуге ттұлғаларға қызмет ететін, заңмен бекітілген ақша белгісі.Орталық банк монополиялық тұрғыдан эмиссиялайтын барлық ақша белгілері заңды төлем құралы болып табылады, яғни бұл Қазақстан аумағында борыштарды өтеуге заң бойынша міндетті түрде қабылданатын ақша белгілері.

  Ақша  бірлігі (ұлттық валюта) Қазақстан  Республикасында 100 тиыннан тұратын қазақстандық теңге болып табылады.

  Теңге  мен алтын немесе басқа да  құнды металдар арасында ресми  арақатынас белгілейді.

  Ақша  белгілерінің түрлері, оларды  шығарудың тәртібі және қамтамасыз  етудің сипаты.Барлық төлем түрлеріне олардың көрсетулі құны бойынша міндетті түрде қабылданатын, банкнот пен тиыннан тұратын айайналымдағы мемлекттің ақша белгілері.Ақша белгілерін шығаруды олардың айналымын ұйымдастыруды және айналымнан алуды Орталық банк қолма-қол ақшасыз балама алу арқыла банкнот пен монетаны сату түрінде тек бір өзі ғана жүзеге асырады.

   ҚР-ның Ұлттық банк банкноттары мен тиындары Ұлттық банктің сөзсіз (даусыз) міндеттемелері болып табылады әрі оның барлық активтерімен қамтамасыз етіледі.Ұлттық банк алтын-валюталық активтердің мөлшерлері туралы хабарламаларды бұқаралық ақпарат құралдарына ұдайы жариялап отырады.

  Ақша  түрлері.Заңда төлем құралдары: қағаз және кредит ақшалар-ақшаның түрлеріне жатады.

  Ақша-кредит айналымының тетігі.Ақша-кредиттік реттеу (тікелей және жанама) құралдарының, ақша-кредит тұрғысынан реттеуші органдардың құқықтары мен міндеттерінің жиынтығын білдіреді.

  Ақша-кредит саясатының негізгі құралдарына мыналар жатады:

• ҚР Ұлттық банктің банктерге кредиті бойынша сыйақы мөлшерлемелерінің деңгейлері;
• Ұлттық банкте депозиттелген ең аз шамадағы міндетті резервтердің нормативі;
• Мемлекеттік құнды қағаздарды сату және сатып алу бойынша ашық нарықтағы операциялар;
• банктерге кредиттер;
• валюта нарығындағы интервенция;
• айрықша жағдайларға жекелеген түрлердің кредиттік операциялардың деңгейі мен мөлшерлеріне тікелей сандық шектеулерді қою;
• ресми есептік (дисконттық) мөлшерлеме.