ҚР-да ақша жүйесінің ерекшеліктері

3.Қолма-қол  ақша және қолма –қол емес  ақша- төлем айналымы ұғымының  арасын заңмен жіктеудің болмауы;

4.Ақша-несиелік  реттеу механизмін құру және  оның дамуы;

5.Орталық  банктің мемлекеттік аппараты  арқылы ақша жүйесін басқаруды орталықтандыру;

6.Ақша  айналымын бағдарлы жоспарлау;

7.Қолма-қол  емес және қолма—қол ақша айналымдарының  тығыз байланысы, оның ішінде қолма-қол емес айналым үлесінің көп болуы;

8.Салық  органдарының ақша қаражатын  қырағы бақылауы;

9.Мемлекеттің  Орталық банкіне салыстырмалы  дербестік беру;

10.Ақша  белгілерін банк жүйесінің активтерімен (алтын, қымбат металлдар, тауарлы-материалдық  құндылықтар, бағалы қағаздар) қамтамасыз  ету;

11.Шаруашылық  айналымына ақша  белгілерін мемлекеттің  ақша-несие саясатына сай шығару;

12.Валюта  курсын валюталар «қоржыны»   негізінде нарықтық жүйенің белгілеуі;

   Жалпы айырбасталмайтын несие  ақшаларына көшу эмиссияның біржақты  икемденуіне және ақша жүйесінің  негізі- ақша айналымының объективті  қажеттілігінен туындайтын- ақша шығаруды шектеу принципінің бұзылуына әкеп соқтырады.Ақша жүйесі шаруашылық механизімінің құрамдас бөлігі ретінде қоғамдық ұдайы өндіріс процесіндегі диспропорцияны шұғыл сезінеді.Кез-келген диспропорция ақша жүйесінің тұрақсыздануына, сайып келгенде ақшаның құнсыздануына, яғни инфляцияға ұшыратады. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

БӨЛІМ 2  ҚР-ДА АҚША ЖҮЙЕСІНІҢ  ДАМУЫ 

2.1 Қазақстанда ақша жүйесінің ерекшеліктері 

Қазақстан осы заманғы ақша жүйесінің басқа елдердің ақша жүйесінің көп айырмашылық жоқ, ол халықаралық стандарттарға ұқсас әрі оған осы замаңғы әлемдік ақша жүйесінің белгілері тән:

• Үкімет ақша өлшемінің құрамындағы алтын мөлшерін белгілемейді.
• Алтынға айырбасталмайтын кредит  ақшаға көшу аяқталады.
• Қағаз және кредит ақшалары арасындағы айырмашылық жойылады.
• Ақша айналымында қолма – қол ақшасыз айналым пайда болады.
• Ақша айналымы мемлекетік тұрғыдан реттеледі.
• Айналымға ақша шығару тек мемлекетің қажеттілігін өтеу үшін, әрі мемлекетің алтын – валюта  резервінің өсімі  үшін шаруашылықты кредиттеу арқылы ғана болады.

     Ол 1995 жылдың 30 наурызында қабылданған, 2003 жылдың 1 қыркүйегінде түзетулер мен толықтырулар енгізілген «Қазақстан Республикасы  Ұлттық банкі туралы» заңына сәйкес жұмыс істейді. Ақша жүйесінің осы заңға сәйкес былайша  сипаттауға болады:

• Ресми ақша өлшеміне 100 тиыннан тұратын теңге жатады.
• Теңге мен алтынның ресми арақатынасы белгіленген;
• Қолма- қол ақшаны шығарудың айрықша құқығына  Ұлттық банк ие, Қазақстан аумағында олардың айналымын ұйымдастыру және айналымнан оларды алу да Ұлттық банктің мойнында. Ұлтық банк бұларды қолма – қол ақшасыз балама алумен банктерге банкноттарды және монеталарды сату  формасында жүзеге асырады;
• Теңгеден басқа ақша бірліктерінің шығарылуына тыйым салынған;
• Заңды төлем күші бар ақша түрлеріне банктің барлық активтерімен қамтамасыз етілген әрі ҚР Ұлттық банктің сөзсіз міндеттемелері болып табылатын банкноттар мен ұсақ монеталар  жатады.

    Мынаны айту керек, 1994-1998 жылдары  теңге көп құнсызданды, осының  нәтижесінде ұсақ монеталар айналымнан мүлде шығып қалды, қазір олар айналымда жоқ.

    ҚР Ұлттық банк банкноттар  мен металл  монеталардың үлгілерін,  олардың номиналдық құрамын, өрнектің  сызбасының формаларын бекітті.Банкноттар  мен монеталардың аталмыш сипаттамалары  баспасөзде жарияланды.

   Ұлттық банк айналымға шығарған  банкноттар монеталар барлық  төлем түрлері бойынша ҚР бүкіл  аумағында олардың көрсетілуі  құны бойынша міндетті түрде  қабылданады, сондай-ақ  банк шоттарына оларды аудару үшін және ақша аударымдары үшін олардың көрсетілу құны бойынша міндетті түрде қабылданады, шектеусіз айырбасталады және ҚР барлық банктерінде айырбасталады.

   Ұлттық банк банктер мен олардың  клиенттеріне жаппай қызмет көрсетулерді  ұйымдастыру бойынша негізгі  талаптарды, сондай-ақ банктердің қолма-қол ақшаның есебін жүргізу, оларды сақтау, тасымалдау талаптарын белгілейді. 
 

  2.2 Ақша жүйесінің құрамдас бөліктері 

Қазіргі жағдайда бұрын қалыптасқан ақша жүйесінің мазмұны біраз өзгерді.Себебі металл ақша жүйесінде қолма-қол ақшасыз айналым ақша айналысының аз ғана бөлігін құраған.Ал 30-жылдарда әлемде алтынға айырбасталмайтын несие-ақша жүйесі орнықты.Бұл кезде банкноттаны алтынға айырбастау және оны алтынмен қамтамасыз ету барлық капиталистік мемлекеттерде жойылды.Ақша эмиссиясы негізінен мемлекеттік бағалы қағаздармен қамтамасыз етілді.Ол ең алдымен қоғамдық еңбекті үнемдеу- жалпы экономикалық заңның әсеріне байланысты еді. Ақша жүйесінің дамуы ақша айналымының шығындарын үнемі қысқартатын, сөйтіп қоғамдық еңбектің де шығындарын азайтатын, ең бір үнемді ақша жүйесінің пайда болуына жеткізеді.

   Қазіргі қағаз-несие ақшалары  жүйесіне тән өзгерістер мыналар:

• Алтынның мемлекеттің ішкі және сыртқы ақша айналымынан шығып, оның қазына қорына құйылуы (ол қор, негізінен, банктерде сақталады);
• банктердің несиелік операцияларының негізінде қолма-қол ақша және қолма-қол емес ақша белгілерін шығаруы;
• қолма-қол ақшасыз айналымның дамуының нәтижесінде қолма-қол ақша айналысының қысқаруы ( әлемдік экономикада бұл екі айналымның орташа арақатынасы 1:3 қатынасына тең)
• мемлекет тарапынан ақша-несиелік реттеу механизмнің құру және дамыту;

   Ақша жүйесі негізінен мына элементтерден құрылады:

   Ақша өлшемі. Ол барлық тауарлардың бағасын көрсету үшін             қолданылатын заңмен бекітілген ақша белгісі.Қазақстан Республикасының 1993 жылдың 15 қарашасынан ақша өлшемі- теңге және тиын.Ақша өлшемі, міндетті түрде, еселі ұсақ бөліктерге бөлінеді.Көптеген мемлекеттерде бөлудің ондық жүйесі бекітілген: 1:10:100 (мысалы, Қазақстанның 1 теңгесі 100 тиынға тең, АҚШ-тың 1 доллары-100 центке; 1ф.ст.- 100 пенске; 1 индонезиялық рупия- 100 сенге және т.б);

Баға  масштабы. Ол тауарлар бағасын белгілеу үшін қолданылатын заңмен бекітілген техникалық құрал.Несие ақшалары алтынға айырбасталмайтындықтан ресми баға масштабы өз экономикалық мәнін жойды.Сондықтан ішкі тауар айналымында әр мемлекеттің өзінің баға масштабы қолданылады;     

Ақша  түрлері.Ол осы мемлекетте заң жүзінде  қолданылатын төлем құралдары- несие ақшасы (банкнота) және қағаз ақшалары (қазыналық билеттер), сонымен бірге ұсақ монеталар.Мысалы, АҚШ-та айналымда: 100, 50, 20, 10, 5, 2 және 1 доллар (500 доллар және одан жоғары банкнота шығару тоқтатылған) болатын банк билеттері; 1 доллар, 50, 25, 10, 1цент болатын күміс-мыс және мыс-никель қоспаларынан жасалған монеталар жүреді.Ұлыбританияда айналымда тек банкнотталар: 50, 20, 10, 5, 1 ф.ст. және 1ф.ст., 50, 10, 2 пенс, 1 және ½ пенни монеталары жүреді.Құны жаңа 10 және 5 пенске теңгерілетін ескі 2 және 1 шиллинг монеталар да жүреді.Қазіргі кезде өнеркәсібі өркендеген мемлекеттерде қазыналық билеттер, яғни мемлекеттік қағаз ақшалар шығарылмайды.

   Біздің елде 1991 жылдың 1 қаңтарына  дейін айналыста 10 рубль  және  одан жоғары көрсеткіші бар  банк билеттері жүрсе, қазір  Қазақстан Республикасының ақша  белгілері болып банкнота ( яғни қағаз ақшалар және тиындар) есептеледі.Олардың көрсетілген құны төлемдердің барлық түрін өтеуге міндетті түрде қабылданады.Олар Ұлттық банктің сөзсіз орындалатын міндеттемелері болып есептеледі және оның барлық активтерімен қамтамасыз етілген;

  Эмиссиялау жүйесі. Ол заңмен бекітілген ақша белгілерін айналысқа түсіру тәртібі.Экономикасы дамыған мемлекеттерде қолма-қол ақша айналысының негізін құрайтын банктік билеттерді шығаруға орталық банктің монополді (айырықша) құқығы бар.Ал қолма-қол ақшаның шамалы бөлігін (10 процентке жуығын), яғни үсақ купюралар (қазыналық билеттер) мен майда монеталарды кейбір мемлекеттерде (мысалы, АҚШ-та) қазынашылық (казначейство) шығарады.Эмиссияның формалары: Бюджеттік (қазыналық) және кредиттік (банктік).

     Бюджеттік эмиссия мемлекеттік бюджет тапшылығын жабу үшін Қаржы министрлігінің қазынашылық билеттер мен мемлекеттік құнды қағаздарды айналымға шығарумен байланысты ұғым.Қазақстанда қазынашылық билеттер шығарылмайды.Бюджет эмиссиясы нақты шаруашылық айналымның қажеттіліктерімен емес, бюджет тапшылығының шамасымен байланысты.

    Кредиттік эмиссия кредиттік  қатынастардың негізінде пайда  болатын ақшалардың айналымға  енуімен  байланысты.Кредиттік  эмиссия банктер төлем құралы  ретінде ақша қызметін дамытудың  негізінде жүзеге асырады.Онда сатып алушы сатушыға тауардың көлемін кейін төлеуіне мүмкіндік беретін вексельді тапсырады, бұл өз кезегінде сатушының өз тауарын өткізуіне мүмкіндік тудырады.Бұл операция тауарды кредитке сату деп аталады.Вексель айналымның алғашқы кредиттік құралы болып табылады.Бұдан кейін коммерциялық вексельдерінің орнына өздерінің борышқорлық міндеттемелерін- банкноттарды шығара бастайды, содан соң электронды ақша пайда болды.

   Қолма-қол ақшасыз формасындағы  ақша эмиссиясын екінші деңгейдегі  банкттер депозиттік-қарыздық (ссудалық) операциялардың процесінде жүзеге асырады.Банктегі депозит сомасы олардың кредиттік ақшасын құрайтын ресурс болып табылады.Кредит ақшалар банктердің салым ақшаларды чек эмиссиясы арқылы немесе қарызға беру жолдарымен жұмылдырғанда пайда болады.Бұл операцияның сызбасын (схема) мысалмен түсіндіріп көрейік.100 ақша бірлігі депозитінде міндетті резерв 15 ақша бірлігін құрайды (Ұлттық банктегі міндетті резервтердің 15% нормасында), қалған 85 ақша бірлігін банктер қарызға айналдыруы мүмкін.Егер бұлай болатын болса, айналамыздағы ақша массасы мынаны құрайды: 100+85=185 ақша бірлігі, бұл 85 ақша бірлігі сомасында жаңа ақшаның құрылғанын білдіреді.Осылайша құрылған ақша өз кезегінде өздері де ақша эмиссиясына себепкер болатын басқа депозиттердің пайда болуына мүмкіндік тудырады.Ақшаның мультипликативтік кеңеюі осылайша орын алады.

   Кредиттік эмиссияның негізгі  мақсаты ақша айналымындағы қажеттіліктерді  қалған ақша түріндегі тиісті  ақшалай қаражаттың мөлшерімен  қамтамасыз ету болып табылады.Ол ақша айналымын қолма-қол ақшасыз формасындағы төлем қаражатының сомасымен толықтырушы әрі ақша айналымын банкнотты қосымша шығарушы ретінде қарастырылады.

   Кредиттік ақша инфляцияны ынталандырмайды.Өйткені, кредит ақшасының мөлшері артатын болса, өндіріс көлемі де тиісінше (кредит ақшаның мөлшеріне сәйкес) өседі.

   Қолма-қол ақша эмиссиясы ең алдымен ағымдағы бағаларда тауар айналымының өсімімен байланысты болады, өйткені бұл ақша көбінесе тұтыну нарығындағы операцияларға қызмет етеді.

   Қолма-қол ақша тауар айналымының өсіміне қарай және қолма-қол ақшаға қажеттілігінің тиісті өсіміне қарай орын алатын мөлшерде шығарылады.Қолма-қол ақшаның шамасы баға масштабының артуымен бірге өседі, алайда ақша белгілері айналымның өсу шапшаңдығы көп артып кететін болса, ол (қолма-қол ақшаның шамасы) кемуі мүмкін немесе бір деңгейде қалуы да ықтимал.

   Еңбекақының, зейнетақының және  жәрдемақының бюджет тапшылығының, өнім бермейтін шығындардың өсімі  де эмиссияның себептеріне жатуы  мүмкін.

   Алтынға айырбасталмайтын кредит қағаз ақша белгілерінің заңмен белгіленген тәртіп бойынша шығарылып, айналымға енгізілуі эмиссиялық жүйе ретінде ұғынылады.Кредит және қағаз ақшалардың пайда болуы мен пайдалануының әр түрлі экономикалық және тарихи алғышарттары олардың эмиссияларының әрқилы тәртібін анықтап берді.

   Эмиссиялық операцияларды Орталық  банк және қазына мекемесі (қаржы  министрлігі) жүзеге асыруы мүмкін.

   Қазақстанда эмиссиялық операцияларды  ҚР Ұлттық банкі жүзеге асырады.Қағаз  және кредит ақшалар қолма-қол  ақшасыз баламаны алумен екінші деңгейдегі банктерге сату түрінде банк билеттері ретінде шығаралады.

Сол себепті  де олардың арасында нақты шекара болмайды.

   Банк билеттерінің эмиссиясын  Ұлттық банк екінші деңгейдегі  банктерді кредиттеу процесінде, ҚР Қаржы министрлігі шығарған мемлекеттік құнды қағаздарды және шетелдік валюталарды сатып алумен байланысты операциялар процесінде жүзеге асырылады.

   Банкнот эмиссиясы өндіріс салаларының  және қызмет көрсету салаларының  кассалық қызмет көрсетулерімен байланысты: қолма-қол ақшаның кассалық резервін арттыру қажет болғанда- коммерциялық банктер, мемлекеттік бюджет, мемлекеттік борыш және т.б.

   Өндірілген тауарлар мен көрсетілген қызметтердің нақты құнын ескерусіз қалдыратын ақша эмиссиясы елде олардың артығымен пайда болуына  және түпкі есебінде ақша бірліктердің құнсыздануына әкеп соқтырады.Елдегі ақша бірліктерінің тұрақты болуының басты шарты- шаруашылықтың ақшаға деген қажеттілігінің қолма-қол ақша және қолма-қол ақшасыз мөлшеріне сәйкесуі болып табылады.