ҚР-да ақша жүйесінің ерекшеліктері

    2.3 Ақша жүйесін мемлекеттік реттеу 

Ақша  айналымын реттейтін мемлекеттік  орган- ол орталық банк, яғни айналыстағы  ақша массасын реттейтін орталық  банктің ақша-несие саясаты.Ақша-несиелік реттеуге: реттеу тәсілдері; реттеуші органнның құқығы және міндеттері; реттеудің мақсаты және объектісі кіреді.Мысалы, 70 жылдардан бастап өркендеген мемлекеттер айналымдағы ақша массасының және несиенің өсуін реттейтін мақсатты бағдарламаларды бекітуде.1975 жылдан бастап АҚШ-тың Федералдық резерв жүйесі (ФРС) Конгресте алдағы 12 айда айналымдағы ақша массасының өсу немесе қысқару қарқынының жоспары туралы есеп береді.Бұл жүйе мақсатты бағдарды және ақша қаражатының өсу қарқынын  жиі-жиі ақпарат құралдарында хабарлап тұрады;

   Валюта курсын белгілеу, немесе  баға кесу (котировка) тәртібі- ол бір мемлекеттің ақша өлшемінің екінші мемлекеттік ақшаөлшемімен көрсетілген бағасы (Мысалы, 1 АҚш доллары = 140 теңге).Қазіргі кезде ешбір мемлекеттің ақша өлшемінің алтын құрамы белгіленбегендіктен, ұлттық валютаның сатып алу мүмкіндігінің ауытқуын, сондай-ақ валюта нарығындағы айырбасқа түсетін валюталарға сұраныс пен ұсынысты есептейтін баға кесу әдісі қолданылады.Ең кең тараған баға кесу әдісі валюта «қоржынына» негізделген, онда әрбір ұлттық валюта «қоржынға» кіретін басқа ұлттық валюталардың біразымен салыстырылады.

   Қазақстан Республикасында қолма-қол  ақша шығарумен, оны айналысқа  түсірумен және айналыстан кері шығарумен тек Ұлттық Банк шұғылданады.Ұлттық банк басқа банктерге банкнотта және тиындарды қолма-қол ақшасыз есептеу арқылы олардың эквивалентін алумен сатады.

   Орталық банктер бүкіл елдің  кредит жүйесін бақылаушы әрі  реттеуші бас органның  рөлін  атқара отырып, ерекше орынға  ие және экономикалық басқарудың  мемлекеттік органы болып табылады.Олардың  басшылық рөлі мемлекет берген  үлкен өкілеттіліктермен анықталады.

   Ұлттық банк- ақша резервтерінен,  алтын-валюта резервтерінін, басқа  да материалдық құндылықтардан  тұратын жекеше мүлкі бар заңды  тұлға.

   Қазақстан Республикасының Ұлттық  банкінің негізгі міндеті- Қазақстан  Республикасының  ұлттық валютасының ішкі және сыртқы тұрақтылығын қамтамасыз ету болып табылады.

   Сонымен қатар, Қазақстан Республикасының  Ұлттық банкісіне мынадай қосымша  міндеттер жүктеледі:

• Қазақстанның экономикалық дамуы және оның дүниежүзілік экономикаға интеграциялануы мақсаттарына  жетуге көмектесетін ақша айналысы, кредит, банктік есептеулерді және валюталық қатынастар саласындағы мемлекеттік  саясатты жасау және жүзеге асыру;
• ақша-кредит және банк жүйесінің тұрақтылығын қамтамасыз етуге көмектесу;
• банктік және басқа кредиттік мекемелердің  қызметін реттейтін  ережелерді жасау негізінде банк кредит берушілердің, салымшылардың мүдделерін қорғауы;

 Ұлттық банкі жұмысының негізгі бағыттары:

• елдегі кредиттік ресурстарды және ақша айналысын басқару;
• өзіне бағынышты мекмелер арқылы ақшалай түсімді инкассациялауды ұйымдастыру және жүзеге асыру;
• халықшаруашылығындағы кредиттік , есеп айырысу және кассалық операцияларды жүзеге асыру бойынша  ережелерді, әдістемелік инструкциялық нормативтік актілерді шығару (барлық банктерге міндетті), есеп жүргізу және банктердің есеп беруін ұйымдастыру;
• банк ісін лицензиялау, ақша-кредиттік реттеудің әдістерінің формаларын талдау;
• банк ісін бақылау және қадағалау;
• елдің банк жүйесінің тәуелсіз балансын жасау;
• ғылыми-зерттеу және аналитикалық жұмыстар жүргізу;
• валюталық операцияларды жүргізу ережелерін және тәртібін жасау, біркелкі валюталық саясатын жүргізу және т.б

Ұлттық  банк- заңды төлем құралын, яғни банкнотталарды шығаруға эмиссиондық құқы бар жалғыз  мемлекеттік орган.Олар Ұлттық банкінің эмиссияға шығаруы арқылы және банктерге сатып, қолма-қолсыз балама алу формасында болады.

   Ұлттық банк банкноталар  монеталардың  қажетті мөлшерін анықтайды, олардың  дайындалуын қамтамасыз етеді,  сақталу, жою және қолма-қол  ақшаның инкассациялау тәртібін орнатады.

  Валютаны  өзгертуге тек қана Қазақстан  Республикасының Парламентінің  құқы бар.Ұлттық валютаның қызмет  ету шарттарын, мерзімін, тәртібін  анықтау құқығы ҚР-ның Президентіне  жүктеледі.

   Ұлттық банк ҚР-ның валютасын  шет ел мемлекеттерінің ақша бірліктеріне айырбастау бағамын анықтау тәртібін белгілейді.

   Сонымен, Қазақстан Республикасының   ақша жүйесін реттейтін негізгі  орган- Қазақстан Республикасының  Ұлттық банкі. 
 
 
 
 

ҚОРЫТЫНДЫ 

   Ақшалар ертеден адамзаттың пайда болуымен қатар өмір сүріп келеді десе болады.Ғасырлар бойы ақша өзгеріп отырған және бүгін де олардың жағдайы аяқталған, соңғы фаза болып табылмайды.

   Тауар айналысының тарихи дамуы  процесінде жалпыға бірдей эквивалент формасында әр алуан тауарлар болған: мал, тері, бақалшақ, металл бұйымдары және тағы басқалары.Мұның барлығы тауар өндірісі мен тауар айналысының болуына негізделген ақша қажіттігінің себептерін түсіндіреді.

   Экономикалық категория ретінде ақшалар өндіріс және бөлу процесінде адамдар арасындағы экономикалық қатынастарды бейнелейді.Бұл жерде ақша бес қызмет атқарады: құн өлшемі, айналыс құралы, төлем құралы, қазына жинау және қорлану құралы, дүниежүзілік ақшалар.

   Жұмыстағы бұл мәселелердің барлығы  бүгінгі таңдағы ел экономикасын әлемдік экономиканың бір бөлігі ретінде қалыптастыруға бетбұрыс жасаған – қоғам өмірі мен экономика саласында өтіп жатқан жаңа саяси экономикалық қарым-қатынастар жағдайындағы өзгерістер тұрғысынан жан жақты қарастырылады.

   Қазіргі Қазақстан экономикасы, соның ішінде ақша-несие және қаржы шаруашылығы: ақша-несие жүйесін реформалау; қатаң инфляция жағдайында бізде бұрын-соңды болмаған жаңа ақша-несие қатынастары; несие-қаржы институттарының жаңа түрлерінің пайда болуы; нарық экономикасымен және меншіктің көп түрлі формасына бейімделген екі буынды банктік  жүйенің қалыптасуы; жоғары дәрежеде монополияланған мемлекеттік банктік құрылымдардың әкімшілік-әміршілдік басқару жүйесінен пайда табуға, коммерциялық жетістіктерге қол жеткізуге бағытталған жеке және ұжымдық меншікке негізделген несиелік мекмелерге өту тәрізді бірқатар маңызды өзгерістерді жүзеге асыруда.

   Бұл жағдайда отандық және  шетелдік банктік тәжірибені  салыстырудың өзіндік мәні зор.Қазақстан  Республикасында экономикалық реформаларды іске асыру үшін нарық экономикасы дамыған елдерде жинақталған ақша-несие қатынастары мен банк ісінің даму тәжірибелерін қолдану қажет.Экономикалық жағдайлардың өзара салыстыруға келмейтіндігі себепті банктік технологиялар мен  ақша-несие саясатының әдістерін көз жұма отырып, қалпына көшіріп алу мүмкін емес.

   Ақшаның өзінде, сондай-ақ олардың  қызметтерінде жылдар бойы өзгерістер  болды.Егер де бұрындары сатып  алу-сату процесі жалпыға бірдей  эквивалентпен алтынмен жүргізілсе, бұл күндері қағаз және несие ақшалармен жүзеге асуда.

   Ақшаның пайда болуы және дамуы  адамзаттың да үлкен белеске  жеткенінің бір дәлелі.Сондықтан  да әлемнің барлық түпкір аймағында  ақшаның қолданысы қарқын дамып,  одан әрі қарай жетіліп жатыр.

   Осыдан келіп, ақша жүйесі- бұл елдегі ақша айналымын, яғни қолма-қол және қолма-қол емес нысандардағы ақша қозғалысын ұйымдастыру нысаны.Оған мынадай элементтер кіреді: нәзік бірлік, баға ауқымы, елдегі ақша түрлері, эмиссия және ақша айналымы тәртібі, сондай-ақ ақша айналымын  реттеуді жүзеге асыратын мемлекеттік аппарат.Ақша айналымы- экономиканың «қан айналымы» жүйесі. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ: 

1.Ғ.С.Сейітқасымов. «Ақша, Несие, Банктер» Алматы «Экономика»- 2000

2.Б.Көшенова. «Ақша, Несие, Банктер, Валюталық қатынастар»

  Алматы  «Экономика»-2000

3.Я.Әубәкіров,  К.Нәрібаев. «Экономикалық теория  негіздері» Алматы- 2004

4.Ж.Т.Ходжаниязова. «Нарықтық экономика негіздері»  «Фолиант» баспасы.    

   Алматы-2007

5.Мақыш  Серік Биғанұлы. «Ақша айналысы және несие» Алматы-2004

6.Ред.басқарушысы  Құлпыбаев С. «Қаржы теориясы»  Алматы-2001

7.Әкімбеков  С.А. «Экономикалық теория» Алматы-2004