Дзяржаунае права па статутах ВКЛ

      “Статут 1588 г. предписывает называть челядь невольную впредь «дворовой челядью», а ранее бывшую челядь невольную и их детей наделить землей и перевести в разряд крестьян «отчичев» (непохожих)” [8].

      У раздзеле рэгламентуецца парадак увядзення ў дзеянне Статута 1588 года.

      Такім чынам “В них (нормах государственного права) усматривается стремление законодателя создать более благоприятные, упорядоченные нормами права условия существования человека в обществе. Нормы права или такие прогрессивные принципы, как выборность, коллегиальность, законность, ответственность, отделение суда от администрации, участие в суде присяжных и др., помогали избегать социальных взрывов в обществе” [4]. Новымі палажэннямі дзяржаўнага (канстытуцыйнага) права па статуце 1588 года з’явіліся палажэнні: прадугледжана скліканне прадсеймавага з’езда ў горадзе Слоніме перад вальным соймам, вызначаны парадак камплектавання, склад і кампетэнцыя новага вышэйшага судовага органа (Галоўнага суда), уведзена  новае названне чэлядзі (“дваровая чэлядзь” замест названня “чэлядзь мімавольная”), таксама іншыя палажэнніі. 

      ЗАКЛЮЧЭННЕ

      Помнікі права з'яўляюцца найбольш дакладнымі і надзейнымі крыніцамі ведаў  аб палітыка-эканамічным становішчы той ці іншай дзяржавы, структуры  грамадства, правах і абавязках усіх пластоў насельніцтва і інш. У іх знаходзяць адлюстраванне філасофскія, палітыка - прававыя погляды грамадства, культура і быт народа. У помніках права беларускага народа, напісаных на старажытнай беларускай мове мы бачым ход гістарычнага развіцця права ад простых формаў прававых актаў да болып складаных і маем магчымасць ацаніць узровень развіцця нацыянальнага права і параўнаць яго с правам іншых краін і народаў.

      Помнікі права сведчаць аб арганічнай уключанасці  і залежнасці права ВКЛ ад сацыяльна-палітычных працэсаў, характэрных для ўсёй супольнасці еўрапейскіх народаў. У ХУ-ХУІ стагоддзях актывізуецца працэс складвання нацыянальных дзяржаўнасцяў і фарміравання нацыянальных культур. Духоўна-культурнае развіццё Беларусі гэтага перыяду адзначана глыбокім успрыманнем гуманістычнай ідэалогіі. Філасофска-прававыя ідэі Ф. Скарыны і іншых вучоных аб маральна-гуманістычным прызначэнні права, аб неабходнасці нарматыўна-прававога ўладкавання грамадскага жыцця спрыялі развіццю правасвядомасці народа, што ў сваю чаргу стварала ідэйна-тэарэтычную падставу прававой рэформы XVI ст. З'яўленне Статутаў 1529, 1566, 1588 гадоў стала вынікам і сведчаннем высокага ўзроўню прававой культуры беларускага народа і прыкладам кадыфікацыі заканадаўства для іншых дзяржаў.

      Нормы дзяржаўнага права складаюць значную частку Статутаў ВКЛ. У іх замацоўваюцца правы і абавязкі розных станаў грамадства, асновы дзяржаўнага ладу Вялікага княства Літоўскага, асноўныя прынцыпы судовага ладу У асноўным нормы дзяржаўнага права ўтрымліваюцца ў першых трох раздзелах  усіх трох Статутах, але таксама яны уключаны і ў іншыя раздзелы.

      Прааналізаваўшы нормы статутаў Вялікага княства Літоўскага, можна вызначыць наступныя прынцыпы, на якіх будуецца канстытуцыйнае права па статутах:

• абмежаванне ўлады гаспадара і імкненне да падзелу ўлады. Гэты прынцып найбольш поўна замацаваны ў Статуце 1588 г., па якім, выканаўчыя функцыі выконваў князь і рада, заканадаўчыя замацоўваліся за соймам, судовыя за судамі — Галоўным (трыбуналам), земскімі шляхецкімі і падкаморскімі.
• зацвярджэнне прынцыпу дзяржаўнага суверэнітэту, які накіраваны на ахову тэрытарыяльнай цэласнасці і недатыкальнасці дзяржавы. Гэты прынцып заключаецца ў наступным – па нормах Статутаў вялікаму князю забаранялася раздаваць пасады і землі іншаземцам, каб захаваць цэласнасць і суверэнітэт дзяржавы.
• прынцып прававога суверэнітэту, які алізуецца праз юрыдычнае замацаванне адзінства права на ўсёй тэрыторыі дзяржавы і для ўсіх праваздольных грамадзян, у тым ліку і вялікага князя. Ідэя прававога парадку была накіравана супраць дэспатызму гаспадара і буйных феадалаў.
• прынцып справядлівасці ва ўсіх праваадносінах. У артыкулах Статутаў утрымліваюцца звароты як «к багатым, так і к убогім». Закон замацоўвае такія важныя канстытуцыйныя нормы, як права на ўласнасць, на ахову жыцця, гонару, маёмасці, на судовую абарону, на свабодньГ выезд за межы дзяржавы, для шляхты права прадстаўніцтва ў органах дзяржаўнай улады, органах кіравання і судах, для гараджан — у органах гарадскога кіравання і суда. Але гэты прынцып вельмі недакладны, бо таксама у Статутах замацоўваліся і прывілегіі шляхты, таму, на мой погляд, гэты прынцып будзе не зусім правільны, а больш дакладна і правільна будзе звучаць так: заканадавец спрабаваў замацаваць прынцып роўнасці і справядлівасці ва шсіх праваадносінах.
• прынцып рэлігійнай талерантнасці. Гэты прынцып дае паняць, што на тэрыторыі Вялікага княства Літоўскага былі распаўсюджаны і не забараняліся розныя рэлігіі.  Асабліва гэты прынцып распрацаваны ў артыкуле 3 раз дзела III Статута 1588 г., дзе вялікі князь абавязваецца «...пакой паспаліты межы разорванымі і рознымі людзьмі ў веры і набажэнстве заховываць».

      Такім чынам статуты Вялікага княства  Літоўскага 1529, 1566 і 1588, асабліва апошні, які дзейнічаў на працягу XVI-пачатку XIX стагоддзяў, што складае амаль чатыры стагоддзі, можна лічыць сапраўднымі канстытуцыямі дзяржавы. Аднак з гэтым тэрмінам не пагаджаецца Чудакоў. Ён гаворыць, што статуты, яшчэ нельга называць канстытуцыямі “Однако эти Статуты все же еще не конституции в понимании конституционной теории, Они, прежде всего, «судебники», акты предназначенные, преимущественно, для судебного, а не политикоправового использования”. [14, с. 17] Аднак пасля ён называе статуты “протаканстытуцыямі”: “Статуты ВКЛ - именно те акты, назовем их «протоконституциями», из которых (как и из других актов мирового значения), выросли, в конечном счете, сначала идеи о конституциях как основных законах, а затем конституции как таковые”. [14, с. 17]. Але ж на мой погляд статуты для свайго часу усё ж такі па сутнасці з’яўляліся канстытуцыямі, бо яны рэгулявалі не толькі судзебныя, але, хоць і ў меншай ступені, і палітычныя зносіны. 
 
 
 
 

      СПІС  ВЫКАРЫСТАНЫХ КРЫНІЦ

1. Бураков, Н. Ф. История государства и права Беларуси: уч-метод. комплекс / под общ. ред. Н.Ф. Буракова. -  Новополоцк: ПГУ, 2005.  - 132 с.
2. Васілевіч, Г. А. Гісторыя канстытуцыйнага права Беларусі. / Г. А. Васілевіч, Т. І. Доунар, І. А.  Юхо. - Мінск: Права і эканоміка,2001. – с. 243
3. Вішнеўскі, А. Ф. Гісторыя дзяржавы і права Беларусі : вучэб. да-пам. / А. Ф. Вішнеўскі, І. У. Вішнеўская. — Мінск: Тетра-Снстемс, 2005. - 192 с.
4. Государственное (конституционное) право по Статутам 1529, 1566, 1588 гг. // История права Беларуси [Электронный ресурс]. – Режим работы: http://pda.coolreferat.com/История_права_Беларуси_часть=2. – Дата доступа: 10.04.2011.
5. Додонов, В. Н. Большое юридический словарь. / В. Н. Додонов, В.  Д. Ермаков, М. Крылова. – Москва: Инфа-М, 2001. – 623 с.
6. Доўнар, Т. I. Канстытуцыйнае права Беларусі феадальнага перыяду (па Статутам Вялікага княства Літоўскага 1529, 1566, 1588 гг.): Вуч. дапаможнік. /  Т.І. Доўнар. – Мінск: БДУ, 2001. – 80с.
7. Кузнецов, И. Н. История  государства и права Беларуси / И. Н. Кузнецов.  В. А. Шелкопляс. – Минск: Дикта, 1999. – 272 с.
8. Личман, Б. Систематизация и кодификация норм права белорусско-литовских земель в период феодализма / Б. Личман // История России, (Б. Личман). теория изучения [Электронный ресурс]. – Режим доступа: http://lichm.narod.ru/history-old-37.html. – Дата доступу: 10.04.2011.
9. Статут Великого княжества Литовского 1529 года. / под редакцией академика АН Литовской ССР К. И. Яблонскиса. – Минск: Издательство Академии наук БССР, 1960. – 253 с.
10. Статут Вялікага княжества Літоўскага 1588: Тэксты. Давед. Камент. / рэдкал.: І. П. Шамякін [і інш] – Мінск: БелСЭ, 1989. – 573 с.
11. Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566 г. / рэдкал.: Т. І. Доўнар [і інш.] – Мінск: ТЭСЕЙ, 2003. – 352 с.
12. Статут Вялікага княства Літоўскага 1588 // Свабодная энцыклапедыя – Вікіпедыя [Электронны рэсурс]. – Рэжым доступу: http://be.wikipedia.org/wiki/Статут_Вялікага_княства_Літоўскага_1588. – Дата доступу: 10.04.2011.
13. Феодальное право Беларуси в XVI в. // Право на vuzlib.net [Электронный ресурс]. – Режим доступа: http://www.pravo.vuzlib.net/book_z1015_page_13.html. - Дата доступа: 10.04.2011.
14. Чудаков, М. Ф. Становление и развитие конституционного процесса в Беларуси (1441-1997 гг.): автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора юридических наук. / М. Ф. Чудаков;  БГУ – Минск, 2009. – 40с.
15. Юхо, І. А. Крыніцы беларуска-літоўскага права. / І. А. Юхо. – Мінск: Беларусь, 1991. – 236, [2] с.
16. Юхо, Я. А. Гісторыя дзяржавы і права Беларусі: Вучэбн. дапам. / Я. А. Юхо. – Мінск: РІВШ БДУ, 2000. – 352с.