Нямецка-фашысцкi акупацыйны рэжым на Беларусi (1941-1944 гг)

       22 чэрвеня 1943 г. быў створаны  Саюз беларускай моладзi (СБМ). Гэтую  арганiзацыю ўзначалiлi М.Ганько i Н.Абрамава. СБМ займаўся шырокай  выхаваўчай работай у беларускiм  нацыянальным духу, але рэалiзацыя  яго iдэй была ўтапiчнай ва ўмовах акупацыйнага рэжыму. Па iнiцыятыве В. фон Кубэ 27 чэрвеня 1943 г. было абвешчана аб склiканнi Рады даверу пры Генеральным камiсарыяце Беларусi. Гэты орган быў накшталт адмiнiстрацыйнай камiсii. Адзiнай яго задачай стала апрацоўка i прадстаўленне акупацыйным уладам пажаданняў i прапаноў ад насельнiцтва. 21 снежня 1943 г. замест Рады даверу было абвешчана аб стварэннi Беларускай цэнтральнай рады (БЦР). Гэта было зроблена К.Готбэргам, якi заняў пасаду генеральнага камiсара Беларусi пасля забойства партызанамi ў ноч з 21 на 22 чэрвеня 1943 г. В.фон Кубэ. Прэзiдэнтам БЦР быў прызначаны Р.Астроўскi – фiгура вельмi адыезная i беспрынцыповая ў беларускiм руху. Рада таксама стала дарадчым органам, аднак у пытаннях сацыяльнай апекi, культуры i школьнiцтва мела права на адносна самастойныя рашэннi. 23 лютага 1944 г. Готбэрг выдаў загад аб стварэннi Беларускай краявой абароны (БКА) i даручыў БЦР правесцi вайсковую мабiлiзацыю. Сфармiраваныя да канца сакавiка 45 батальенаў БКА былi кепска ўзброенымi. Паступова знiжалася iх дысцыплiна, не хапала афiцэраў. Пад канец акупацыi БКА па загадзе немцаў стала выкарыстоўвацца для барацьбы з партызанамi. Апошнiм мерапрыемствам БЦР на Беларусi стала правядзенне 27 чэрвеня 1944 г. у Мiнску II Усебеларускага кангрэса, якi намiнальна абвясцiў раду адзiным законным прадстаўнiком беларускага народа.

       Акупацыйны рэжым прынес Беларусi  незлiчоныя беды. У вынiку вайны  загiнула звыш за 2 млн 200 тыс.  жыхароў Бацькаўшчыны, 380 тыс. чалавек  вывезена на працу ў Германiю. З-за людскiх страт насельнiцтва Беларусi ў 1945 г. складала толькi 6,2 млн чалавек. За час акупацыi ў рэспублiцы было знiшчана каля 9200 населеных пунктаў, з iх 627 весак раздзялiлi лес Хатынi, 186 так i не былi адноўлены пасля завяршэння вайны. Некаторыя вескi палiлi двойчы, тройчы.

       З першых дзен свайго гаспадарання  акупанты праводзiлi карныя аперацыi  супраць партызан i мiрных жыхароў.  Не шкадавалi нават старых, жанчын i дзяцей. За ўвесь перыяд акупацыi  на тэрыторыi Беларусi было спланавана i здзейснена больш за 140 буйных карных экспедыцый. Па няпоўных звестках, падчас 28 падобных аперацый у 1942-1943 гг. ад рук карнiкаў загiнула больш за 70 тыс. чалавек. Так, у жнiўнi – вераснi 1942 г. акупанты правялi серыю аперацый пад назвай «Зумпфiбэр» («Балотная лiхаманка»). Яна праводзiлася на тэрыторыi Генеральнага камiсарыята Беларусi. У час яе правядзення ў баях было забiта 389 партызан i 9624 цывiльныя жыхары, 1217 чалавек захоплены для вывазу на працу ў Германiю. Вялiкiмi знiшчэннямi суправаджалася правядзенне аперацый «Горнунг», «Котбус», «Герман» i iнш.

       За час акупацыi на тэрыторыi Беларусi было створана звыш  за 260 лагераў смерцi i iх фiлiялаў. Лагер смерцi ў Трасцянцы, што  пад Мiнскам, па колькасцi знiшчаных  людзей знаходзiцца на трэцiм  месцы пасля Асвенцыма i Майданэка. У iм было знiшчана 206500 чалавек. Акрамя таго, у сталiцы Беларусi i яе ваколiцах знаходзiлася яшчэ некалькi лагераў смерцi. У лагерах над зняволенымi праводзiлiся доследы з заразнымi хваробамi, газамi i г.д., iх труцiлi ў душагубках. Жудасным становiшчам вызначалiся яўрэйскiя гета. Адным з найбольш буйных з'яўлялася Мiнскае гета. Яно пачало дзейнiчаць у жнiўнi 1941 г. У iм было загублена каля 100 тыс.яўрэяў. Усяго на Беларусi было створана 70 гетаю

       У гады вайны з Беларусi ў Германiю было адпраўлена шмат матэрыяльных i гiстарычных каштоўнасцяў, знiшчана каля 10 тыс. прамысловых прадпрыемстваў, вывезена 90 % станочнага i тэхнiчнага абсталявання, кнiгi, карцiны, выдатныя помнiкi старажытнасцi з беларускiх бiблiятэк, музеяў i многае iншае. Па ацэнках спецыялiстаў, Беларусь больш чым якая-небудзь iншая краiна Еўропы пацярпела ад вайны.

       Водгукам на акупацыйны рэжым  сталi масавы антыфашысцкi рух,  дзейнасць партызан i падпольшчыкаў. У заходнiх абласцях Беларусi ў 1942-1944 гг. змагалася з ворагам Армiя Краева (АК). Найбольш буйныя яе фармiраваннi на тэрыторыi Беларусi былi сканцэнтраваны ў Навагрудскай акрузе. Тут налiчвалася звыш 7 тыс. байцоў АК. Акрамя таго, iснавалi Палеская, Вiлейская i Валынская акругi АК. Армiя Краева iмкнулася ўзброеным шляхам вярнуць Польшчы дзяржаўныя межы, якiя iснавалi да 1939г. У сувязi з гэтым атрады АК нярэдка праводзiлi акцыi супраць той часткi буларускага насельнiцтва, якая не падтрымлiвала iдэю ўзнаўлення Польшчы ў даваенных межах. Самых вялiкiх памераў антыбеларускi тэрор дасягнуў у Лiдскай акрузе. Тут было забiта каля 1200 чалавек. У кастрычнiку 1943 г. камандаванне АК зацвердзiла план аперацыi «Бура», якая прадугледжвала захоп Заходняй Беларусi, Заходняй Украiны i Вiленшчыны ў момант адступлення нямецка-фашысцкiх войскаў. Здзяйсняючы гэты план, часцi АК спрабавалi авалодаць Вiльнюсам. У гiсторыi Армii Краевай на Беларусi былi i дзерзкiя напады на нямецкiя гарнiзоны i камунiкацыi, i прыкрыя выпадкi супрацоўнiцтва асобных камандзiраў АК з акупацыйнымi ўладамi. Савецкiя партызаны да вясны 1943 г. падтрымлiвалi саюзнiцкiя адносiны з атрадамi АК. Пасля разрыву дыпламатычных адносiн памiж СССР i польскiм эмiгранцкiм урадам у Лондане нярэдкiмi сталi ўзброеныя сутычкi партызан з атрадамi АК.

       У час акупацыi iснавала нешматлiкае беларускае нацыянальнае антыфашысцкае падполле. Палiтычна яно было прадстаўлена Партыяй беларускiх нацыяналiстаў на чале з Я.Станкевiчам i В.İваноўскiм, а ў сваiх спадзяваннях арыентавалася на заходнiя дзяржавы.

       Найбольш масавай i дзейснай сiлай у змаганнi з акупантамi быў савецкi партызанскi i падпольны рух. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

2. Партызанская i падпольная барацьба ва ỳмовах акупацыi.

       Ва ўмовах акупацыi захопнiкi  не мелi магчымасцi расслабiцца  нi на iмгненне. Шырокае развiцце атрымала на Беларусi супрацiўленне – партызанскi рух i дзейнасць падпольных арганiзацый у гарадах. 30 чэрвеня 1941 г. ЦК КПБ выдала дырэктыву аб пераходзе на падпольную работу раенных партыйных арганiзацый. Да поўнай акупацыi Беларусi ўжо дзейнiчала 89 падпольных райкамаў i «троек». У Гомельскай, Магiлеўскай, Мiнскай i Пiнскай абласцях былi створаны абласныя падпольныя партарганiзацыi. На нелегальнай рабоце ў Беларусi засталося каля 8500 камунiстаў. Было арганiзавана 1400 камсамольскiх ячэек, якiя аб'ядналi каля 5 тыс. чалавек. Асноўнымi накiрункамi дзейнасцi былi баявая – дыверсiйная i палiтычная – агiтацыйная.

       У другой палове 1941 г. было створана  Мiнскае гарадское падполле, члены  якога ўжо ў снежнi здзейснiлi  першыя буйныя дыверсii на чыгуначным вузле. Дыверсii адбылiся на чыгунцы ў Брэсце, Гродна, Мазыры, Вiцебску i iншых гарадах. У снежнi 1941 г. у Гомелi падпольшчыкi Ц.Барадзiн, Р.Цiмафеенка ўчынiлi дыверсiю ў рэстаране, падчас якой загiнула штат афiцэраў i генералаў германскай армii. У Оршы К.Заслонаў арганiзаваў падрыў цягнiкоў з дапамогай «вугальных мiн». У Магiлеве медыцынскiя работнiкi У.Кузняцоў i Ф.Пашанiн з дапамогай падробленых медыцынскiх картак выратавалi параненых чырвонаармейцаў ад лагераў. У 1942 г.падпольныя цэнтры наладзiлi сувязь з партызанамi i «вялiкай зямлей». Аднак неўзабаве падполле панесла цяжкiя страты. У сакавiку-красавiку 1942 г., падчас першага ўдару, было разгромлена Мiнскае падполле, арыштаваны яго кiраўнiкi С.Заяц, İ.Казiнец, Г.Сяменаў, расстраляны каля 300 чалавек. Аднак падполле хутка аднавiла дзейнасць. У маi 1942 г. на нарадзе была створана структура падполля, абраны новыя кiраўнiкi – İ.Кавалеў, Дз.Караткевiч. Другi ўдар адбыўся ў вераснi – кастрычнiку. Былi арыштаваны сотнi чалавек, у тым лiку кiраўнiцтва, немцы правялi аперацыю па дыскрэдытацыi İ.Кавалева, у вынiку чаго давер Масквы да Мiнскага падполля знiзiўся. Аднак у 1943 г. падполле зноў актыўна змагалася, налiчвала ў сваiх радах каля 9 тыс. чалавек. Было праведзена каля 1500 дыверсiй, 22 верасня 1943 г. ажыццеўлены ўдалы замах на гаўляйтара В.Кубэ. А.Мазанiк, М. Осiпава, Н.Траян атрымалi за гэту аперацыю званне Герой Савецкага Саюза.

       У Вiцебску ў 1941-1942 гг. дзейнiчала 56 падпольных групп, аднак страты  адбывалiся i тут: 13 лiстапада 1942 г. у вынiку масавых арыштаў была схоплена В.Харужая – адзiн з кiраўнiкоў падполля. Асаблiвы iнтарэс змагароў з акупантамi прыцягвала цыгунка. Член падполля Е.Зянькова арганiзавала ў Обалi группу з 40 юнакоў i дзяўчат «Юныя мсцiўцы», якая ўчынiла вясной 1942 г. 21 дыверсiю.

       У Брэсцкай вобласцi ў маi 1942 г. члены былой КПЗБ İ.Урбановiч  i М.Крыштафовiч стварылi «Камiтэт  барацьбы з нямецкiмi акупантамi». 30 лiпеня 1943 г. на чыгуначным вузле  ў Асiповiчах была здзейснена  адна з буйнейшых дыверсiй Другой сусветнай вайны. Ф.Крыловiч з дапамогай магнiтнай мiны падарваў 4 эшалоны з гаручым, некалькi эшалонаў з тэхнiкай i найноўшымi танкамi «тыгр».

       Падпольная барацьба набыла масавы  характар – праз беларускiя  падпольныя арганiзацыi прайшло каля 70 тыс. чалавек.

       У сельскай мясцовасцi падчас  акупацыi выявiлiся дзве формы  супрацiўлення – гэта невыкананне загадаў, па сутнасцi, сабатаж (пасiўнае супрацiўленне) i прамая ўзброеная барацьба, цi партызанка (актыўнае супрацiўленне). Першыя партызанскiя атрады стваралiся як з мясцовых жыхароў, так i з акружэнцаў – салдат Чырвонай Армii. Аднымi з першых былi створаны атрад у Пiнскiм раене, якi ўзначальваў В.З.Корж, а таксама атрад «Чырвоны Кастрычнiк» пад кiраўнiцтвам Ц.П.Бумажкова i Ф.İ.Паўлоўскага.

       У другой палове 1941 г. на Беларусi  дзейнiчала 60 атрадаў i груп, што ўзнiклi стыхiйна. Асноўная частка атрадаў  – каля 430 – была створана партыйнымi i савецкiмi дзеячамi, якiя прайшлi iнструктаж i кароткiя курсы у першыя тыднi вайны. У атрадах налiчвалася каля 8300 чалавек.

       Камандаванне групай армiй «Цэнтр»  было вельмi заклапочана актыўнай  дзейнасцю партызан. У лiпенi – жнiўнi 1941 г. была праведзена першая буйная антыпартызанская аперацыя «Прыпяцкiя балоты», падчас якой гiтлераўцы знiшчылi 13788 мiрных жыхароў.

       Пасля бiтвы пад Масквой пачаўся новы этап у развiццi партызанскага руху. Бiтва паказала, што вайна будзе доўгай, а немцаў можна перамагчы. Гэта вызвала прыток да партызан мясцовых жыхароў, вельмi незадаволеных палiтыкай адкрытага рабаўнiцтва з боку акупантаў.

       Вясной-летам у вынiку росту колькасцi паттызанскiх атрадаў была вызначана iх арганiзацыйная структура. Партызанскiя атрады аб'ядналiся ў брыгады, якiя, у сваю чаргу, стваралi ваенна-аператыўныя группы. Кiраваць партызанскiм рухам 30 мая 1942 г. быў прызначаны Цэнтральны штаб партызанскага руху (узначалiў П.Панамарэнка). характэрнай рысай гэтага перыяду стала стварэнне партызанскiх зон. У студзенi-лютым 1942 г.у Кастрычнiчкiм раене Палескай вобласцi быў створаны «гарнiзон» Паўлоўскага, якi аб'яднаў 13 атрадаў колькасцю 1300 актыўных партызан. А ў Магiлеўскай  вобласцi Клiчаўскае партызанскае злучэнне, якое налiчвала 17 атрадаў i каля 3000 чалавек, 20 сакавiка 1942 г. адбiла райцэнтр Клiчаў. Хутка партызанскiя зоны ўтварылiся на ўсей тэрыторыi Беларусi.

       У Вiцебскай вобласцi ў перыяд з лютага па верасень 1942 г. удалося стварыць пралом у лiнii фронта даўжыней 40 км («Суражскiя вароты»), праз якi на захопленую тэрыторыю, па сутнасцi, у тыл немцаў, бесперапынна паступалi зброя i абсталяванне для партызанскiх атрадаў, праходзiлi дыверсiйныя группы.

       У студзенi 1943 г. на Беларусi ўжо налiчвалася 56 брыгад, якiя аб'ядналi 220 атрадаў, i 292 самастойных атрады. Гэта былi значныя сiлы, таму яшчэ ў вераснi 1942 г. быў створаны Беларускi штаб партызанскага руху (узначалiў П.Калiнiн), якi працаваў пал кiраўнiцтвам Цэнтральнага штаба партызанскага руху.

       Асноўныя дзеяннi, якiя праводзiлi атрады, - гэта разгром гарнiзонаў, удары па камунiкацыях, тэракты супраць прадстаўнiкоў улад, рэйды па акупiраванай тэрыторыi, а таксама стварэнне i абарона партызанскiх зон. У канцы 1942 г. iснавала самая буйная партызанская зона – Любаньска-Кастрычнiчкая, на чале з сакратарамi Мiнскага падпольнага абкама партыi В.Казловым i Р.Мачульскiм. İснавалi яшчэ дзесяткi зон, якiя ўтрымлiвалi абласныя злучэннi партызан. Актуальнасць партызан вызвала рэпрэсii акупантаў – толькi за май-лiстапад 1942 г. яны правялi 40 карных аперацый.

       У 1943 г., калi фронт наблiзiўся да Беларусi, колькасць партызанскiх атрадаў i ўступiўшых у рады партызан рэзка павялiчылася – з 56 тыс. чалавек да 154 тыс., рост склаў 2,7 раза. Актыўна пераходзiлi да партызан удзельнiкi вайсковых частак, створаных калабарацыянiстамi, - такiх было каля 12 тыс. чалавек. Адначасова наглядалася перадыслакацыя атрадаў i брыгад з усходнiх рэгiенаў Беларусi ў заходнiя, дзе колькасць партызан была меншай. Да зiмы 1943-1944 гг. былi перадыслацыраваны 12 брыгад i 14 асобных атрадаў. Гэта наддало новы iмпульс для разгортвання партызанскага руху на захадзе Беларусi – колькасць атрадаў тут павялiчылася з 60 да 282, колькасць партызан склала 37 тыс. актыўных удзельнiкаў.

       У 1943 г. партызаны атрымалi значную дапамогу з «вялiкай зямлi»: каля 20 тыс. вiнтовак i 11 тыс. аўтаматаў, 1250 куляметаў, каля 390 т толу, 100 тыс. дыверсiйных мiн i г.д. Аднак гэта была толькi невялiкая частка неабходнага, i задавальнялi свае патрэбы партызаны галоўным чанам за кошт мясцовых рэсурсаў.

       У 1943-1944 гг. адбылася аперацыя  «рэйкавая вайна», у якой удзельнiчалi ўсе партызанскiя атрады i злучэннi. Гэтая аперацыя, распрацаваная ў Маскве, была прызвана паралiзаваць камунiкацыi германскай армii падчас бiтвы пад Курскам i далейшага наступлення Чырвонай Армii. У ходзе правядзння «рэйкавай вайны» вылучаюцца тры этапы. Першы этап (3 жнiўня – сярэдзiна верасня 1943 г.) быў звязаны з бiтвай пад Курскам, другi – так званы «Канцэрт» (19 верасня – пачатак лiстапада 1943 г.) – з наступленнем Чырвонай Армii i пачаткам вызвалення Беларусi, а трэцi, якi пачаўся з 20 чэрвеня, быў прымеркаваны да аперацыi «Баграцiен» па канчатковым вызваленнi Беларусi. У вынiку толькi першых двух этапаў было ўзарвана 200 тыс. рэек, цалкам разбурана некалькi чыгуначных лiнiй. Падчас правядзення «рэйкавай вайны» партызаны ўжо кантралявалi большую палову тэрыторыi рэспублiкi.