Сырым Датұлы бастаған ұлт-азаттық көтеріліс

     Тәрбиелік: Адамгершілік, эстетикалық тәрбие беру.

     1-сабақ  Лекция 

 

                        IX-XII ғасырлардағы  қолөнер

Дәптермен жұмыс

 

Термин  сөздермен жұмыс:

1. Шахристан    3. Ташнау 

     2. Рабад     4. Махалла 

 
 

 

Текстпен  жұмыс. Тіл білімінің дамуына  үлес қосқан ғалымдар.

 

3-сабақ. Деңгейлік сұрақтарға жауап беру.

1-деңгей.

1. Егіншіліктің орталығы болған қалаларды ата.
2. Тастан қандай заттар жасалды?
3. «Қоржын үй» деп қанадай үйлерді атаған?
4. Моншаларға су не арқылы жеткізілген?
5. Махаллаларда кімдер тұрған?
6. Теңге сарайлар қай қаладан табылды?
7. Қыш құмыра жасайтын шеберханалар қай қалалардан табылды?
8. Тотем дегеніміз не?
9. Ислам дінін мемлекеттік дін деп кім жариялады?
10. Зооастризмді қалай түсінесің?
11. Арабтар қандай ұранмен Қазақстан жерін жаулап алды?

2-деңгей.

1. Ислам діні қалай пайда болды, кім таратты?
2. Егіншіліктің дамуына қандай жағдайлар әсер етті?
3. Айырбас сауда қалай жүрді?
4. Арабтар Қазақстанды қалай жаулап алды?
5. Отқа байланысты қандай ырымдарды білесің?
6. Ислам дінінің Қазақстанда тарай бастағанын қалай білуге болады?

3-деңгей.

1. ҚР-ның Конституциясында дінге қатысты не делінген?
2. Қазақстанда әлемдік және дәстүрлі діндер лидерлерінің форумы қай уақыттарда болып өтті және мақсаты қандай?
3. Мұсылмандыққа байланысты қазіргі таңда республикамызда болып жатқан оң өзгерістерді ата.
4. Діннің адам баласын біріктірудегі ролі қандай?

3. Картамен жұмыс.

• Қазақстанның ежелгі қалаларын көрсет.
• Егіншілік дамыған аймақтар.
• Арабтардың жаулап алған жерлері.
• Қазақстандағы сәулет өнері ескерткіштерінің туристік маршруттары.
• Орта ғасырлардағы сәулет ескерткіштері орналасқан аймақтар.

4-сабақ. Топпен жұмыс (ойын сабақ)

1-топ, 2-топ.

1. Эстафета.

2. «Кім  жылдам?» екі топқа сұрақтар  беріледі.

3. Сөзжұмбақ.

4. Ғұламалар  шығармаларынан үзінді.

5. Топтастыру.

1. Екі топқа ғұламалардың бірінің кім екенін тезірек жазып аяқтауы керек.

1-топ.  Қ. А. Яссауи-ақын, сопы, ойшыл,  ислам дінін уағыздаушы, «Диуани-Хикмет»  еңбегінің авторы.

2-топ.  Әл-Фараби-философ, ақын, ұстаз, ғұлама, зерттеуші, математик, ғалым, лингвист.

2. «Кім жылдам?». 

1-топ. 

1. Қарахан  мемлекеті кезінде өмір сүрген ақын?

2. Исламның  бес парызын ата.

3. Қ.  А. Яссауи қандай әулеттен шыққан?

4. С.  бақырғани кімнің шәкірті?

5. Қ.  А. Яссауи қай медреседе білім  алған?

2-топ.

1. Тіл  білімінің дамуына үлес қосқан  ғалымдар кімдер?

2. Әл-Фарабиді  зерттеген қазақ ғалымы кім?

3. Мұсылмандардың  ұлттық мерекелерін ата?

4. Қазақстанда  ғылымның дамуына не себеп  болды?

5. Араб  жазуы Қазақстанда неше ғасыр  қолданыста болды?

5-сабақ.  Шығармашылық сабақ. 

1-топ. Ерекше тор көзден Фараб қаласының бүгінгі атауы шығады.

      1. Аңға байланысты діни наным.

      2. Баласағұн қаласының маңы.

      3. Әлидің дастанындағы қыз.

      4. Шығыс моншасы.

      5. Ислам дінін қабылдаған хан.

      6. Дүниежүзіндегі бірінші ұстаз.

2-топ.  Ерекше торкөзден  Түркістан қаласының  ежелгі атауы шығады.

      1. Отырарда ақша шығарған хорезм шахы.

      2. Қ. А. Яссауидің әкесі.

      3. Қ. А. Яссауидің жер астындағы  мекені.

      4. Алматы маңындағы ортағасырлық  қала.

      5. Ислам дінін таратқан халық.

      6. Тайқазан соғылған елді-мекен. 

4. Ұлы ғұламалардың ғылым, білім, тіл, өнер туралы жазылған шығармаларынан үзіндіні жатқа айту.

      5. Топтастыру.

      1-топ.  «Диуани-Хикмет»

      2-топ.  «Құтты білік»

        
 

 
 
 
 

Тест  сұрақтары.

1. Ташнау  деген не?

а) ошақ   б) канализация

ә) сәкі   в) тұрғын үй бөлігі

2. 1210-1218 жылдарда Хорезм шахы Мұхаммед Текеш қай қалада теңге соқтырған?

а) Тараз   б) Баласағұн

ә) Отырар  в) Сайрам

3. Шығыс  моншасының жобасымен салынған  «Арасан» моншасы қай қалада  орналасқан?

а) Алматы  б) Тараз

ә) Түркістан  в) Отырар

4. Арабтар  қай жылдардан бастап көрші елдерді жаулап ала бастады?

а) 643 ж.   б) 622 ж.

ә) 564 ж.   в) 633 ж.

5. 960 жылы  ислам діні қарахандықтарда мемлеттік  дін деп қай хан жариялады?

а) Сатұқ  хан  б) Күшлік хан

ә) Боғра  хан  в) Арслан хан

6. Шығыстың  көрнекті ғалымы Әбу Насыр  Әл-Фараби өз шығармаларын қай тілде жазды?

а) араб   б) түрік

ә) парсы   в) соғды

7. «Түрік  тілдерінің сөздігі» еңбегінің  авторы кім?

а) Ахмет  Иүгінеки б) Махмуд Қашқари

ә) Жүсіп  Баласағұн в) Хакім ата

8. Бабаджа  хатун кесенесі қай ғасырларда  салынған?

а) X-XI ғ. ғ.  б) XII-XIII ғ. ғ.

ә) IX ғ.   в) XIII-XV ғ. ғ.

9. Орта  ғасырларда шыны ыдыстарды қандай  әдіспен жасаған?

а) өрнектеу  б)соғу

ә) күйдіру, үрлеу в) қалау

10. Орта  ғасырлық қалаларда табынудың  кең тараған түрі?

а) отқа табыну  б) тотемге табыну

ә) суға табыну  в) күнге табыну

11. Ертедегі  діни-наным дәстүрлері қай аймақта  кеңінен тараған?

а) Сырдария  ә) Жетісу

ә) Отырар  в) Орталық Қазақстанда

12. Сүйектен  жасалған шахмат тастары қай  қаладан табылды?

а) Тараз   б) Фараб

ә) Жент   в) Талғар

13. Қолданбалы өнердің құрылыс материалын көрсет.

а) цемент, әк  б) алебастр, құм

ә) балшық, ғаныш в) тас, бояу

14. Мұсылмандардың  әдет-ғұрып, сарт-дәстүрлері орындалатын  қасиетті ғимарат.

а) мешіт   б) кесене

ә) киіз үй   в) монша

15. Әл  Максидидің хабарына қарағанда Таразда айырбас сауда қандай затпен болған?

а) мата   б) мал саудасы

ә) ешкі түбіті  в) астық

     Тақырып мазмұны: Оңтүстік Қазақстандағы Сауран, Созақ, Сығанақ, Отырар, Сайрам, Түркістан қалалары Қазақстан хандығы мен Шайбани әулеті арасындағы ұзақ күресте кейін ақырында Қазақ хандығының құрамына қосылды. Ноғай Ордасының ыдырауына байланысты Жайық өзені бойындағы Сарайшық қаласы да Қазақ хандығына өтті. 1598 жылы қазақ ханы Есім ханның Бұхара хандығымен жасасқан бітім-шарты бойынша «Ташкент қаласы атырабымен қоса екі жүз жыл бойына Қазақ хандығының билігінде болды. Бұл қалалардың ішінде Түркістан қаласы қазақ хандығының тұрақты астанасы еді. Қазақ хандары Түркістан қаласындағы Қожа Ахмет Яссауи ескерткіші Ақ Сарайда отырып ел биледі. Түркістан қаласы Қазақ хандарының астанасы болған кезде, Ақ Сарай екі жүз жылдан астам (16-18 ғ. ғ.) хан сарайы қызметін атқарды».

     Көшпелі қазақтарға күнделікті тұрмыс пен өнідіріске қажетті астық, мақта, мата, тағы басқа  қолөнер бұйымдары қажет еді. Көшпелі халық сауда керуендері арқылы ағылып келіп жатқан торғын-торқа, шұға-шекпен, алтын-күміс асыл заттарға тіпті де мүдделі болды. Қала тұрғындары мен қолөнершілер көшпелілерден мал, ет, жүн, тері және жүннен жасалған текемет, киім-кешектерді сатып алатын болды.

     Мал шаруашылығы.

     Бұл кездегі шаруашылықтың негізгі  түрлері-көшпелі және жартылай көшпелі  мал шаруашылығы болды. Жайылымдық жерлер ақсүйектердің қолында болды. Негізінен жылқы мен қой өсірді. Қыпшақ қоғамында байлық жылқының санымен  есептелген.

     Сонымен бірге түрік тайпалары егіншілікпен де айналысты. Көшпелілердің отырықшылыққа көшуінің себептері:

-мал санының азаюы;

-малдың  және жайылымдардың, су көздерінің ақсүйектер қолында топтасуы.

     Егіншілікпен  негізінен Сырдария, Шу, Талас, Іле  өзендері аңғарларында, Алатау бөктерлерінде айналысты. Суландыру жүйелері Ақтөбе, Алтынтөбе, Құйрықтөбе, Жетіасар, Қалмақарық жерлерінен табылды. X-XII ғасырлардағы Отырар өңірі-суармалы егіншіліктің негізгі орталығы.

      Жетісу  өңірінде бидай, тары, жүзім өсірілген (Сюань-Цзянь VII).